Plus

Eerste fotograferende amateurs krijgen plek in het Rijks

In het Rijksmuseum is Iedereen fotografeert te zien. Over de eerste amateurfotografen, die aan het einde van de 19de eeuw heel Nederland aan het fotograferen kregen.

Gemaakt met de zelfontspanner, 18 september 1887, door J.J.M. Guy de Coral. Uit ANWB Historisch Archief. Beeld Rijksmuseum

Mattie Boom (62) is fotodetective. Ze is ook conservator fotografie van het Rijksmuseum en samensteller van de tentoonstelling Iedereen fotografeert. Het boek bij de expositie in het Rijksmuseum is een bewerking van haar proefschrift over de opkomst van amateurfotografie in Nederland.

"We weten veel over de eerste periode van de fotografie, van 1839 tot ruwweg 1890, en we weten ook veel over de 20ste-eeuwse fotografie, maar daartussenin is er een soort blinde vlek. We hebben veel fotoalbums in het depot uit die periode, maar we wisten niet van wie ze waren. Wie waren het die in die late 19de eeuw gingen fotograferen? Voor mij is dat een missing link, die wilde ik onderzoeken."

Ronde foto's
Bij de eerste vitrine komt de detective in Boom naar boven. "We zien hier het album Scraps. Dat lag al een tijd in het depot. Met ronde foto's, wat betekent dat ze met een vroeg model van de Kodakcamera zijn gemaakt, de Kodak NO. 2. We wisten niet van wie dit album was en wie de foto's heeft gemaakt. Er zitten foto's in die in Florence en in Berlijn zijn genomen."

Ze wijst naar een foto. "Deze was de sleutel tot de oplossing van het raadsel: een foto van een Amsterdamse gracht. Ik heb een kopie opgestuurd naar iemand die ik kende in het Stadsarchief met de vraag of hij kon uitzoeken welke gracht dat was. Na een tijd kreeg ik een dossiertje terug. De foto was gemaakt vanuit Herengracht 258 of Herengracht 256. Dat kon hij zien aan de hand van het profiel van de huizen aan de overkant."

Vervolgens raadpleegde Boom het dikke boek Vier eeuwen Herengracht, waarin alle panden met hun eigenaars en bewoners worden beschreven. Ze vond dat in die tijd op Herengracht 258 de familie Piek woonde.

"Die meneer Piek, bleek, deed veel zaken in Amerika. Nou, het album is van Amerikaanse makelij, de Kodakcamera ook. Die spullen heeft hij daar waarschijnlijk gekocht. Toen ben ik verder gaan zoeken op internet. Ik stuitte op een huwelijk tussen een dochter van deze meneer Piek en een jongeman Asser. Nu hebben we in het Rijksmuseum de beroemde Asseralbums, met onder meer de vroegste Amsterdamse foto's uit 1845.

Familie Enthoven op het strand van Normandië, 1900. Beeld Rijksmuseum
Beeld Rijksmuseum

Dus heb ik mijn contact in de Asserfamilie gebeld en gevraagd: zegt je dat wat, een huwelijk tussen een Piek en een Asser? Ja, dat zijn mijn grootouders, was de reactie. Toen brak mijn klomp, en ik wist dat dat album was van de familie van Willem Frederik Piek sr."

Holland Amerika Lijn
"Het interessante is dat de foto op de cover van het boek bij deze tentoonstelling is gemaakt door Willem Frederik Piek jr. Hij zat op de Openbare Handelsschool en werd later de directeur van de Holland Amerika Lijn en oprichter van de Vereniging Rembrandt. Dit is een foto van zijn schoolvrienden met wie hij op excursie was naar de Oostzee."

Boom speurde verder en kwam terecht bij de eerste fotografenvereniging, die in Amsterdam werden opgericht: jongemannen in de weer met nieuwe technologie. Boom bracht in kaart wie die eerste amateurfotografen waren die lid waren van die eerste verenigingen, en koppelde die aan albums uit het depot van het Rijksmuseum.

"Ik vind dat het goede foto's zijn. In de periode ervoor was de fotografie veel statischer. Als je een foto nodig had van jezelf, ging je naar de fotograaf en liet je je portretteren in je mooiste kleren. Heel serieus. Nu kon je een handcamera kopen en zelf foto's maken, of jezelf laten fotograferen waar je maar wilde. Je was zelf je regisseur, daarin lijkt het erg op de manier waarop wij vandaag de dag met ons beeld omgaan. Fotografie wordt veel sneller en dynamischer op dat moment."

Koop een toestel!
Die verenigingen, vond Boom uit, werden gerund door jonge, vaak welvarende fotografen die zelf bedrijfjes oprichtten die fotografieartikelen verkochten, zoals albums, rolletjes en allerlei modellen camera's. Zo kregen ze Nederland aan het fotograferen.

De titel van de tentoonstelling, Iedereen fotografeert, was de slogan waarmee de Amsterdamse fotohandelaar Joan Guy de Coral op een affiche iedereen aanmoedigde zelf te gaan fotograferen en een toestel aan te schaffen.

"Je ziet oma met een spiegelreflexcamera, een dienstmeisje met een opvouwbare camera en zelfs een kind met een toestelletje. Iedereen kon dus gaan fotograferen... Maar dat affiche is uit 1901. Daarvoor was fotograferen iets voor mensen uit de hogere kringen, daar was nog niets democratisch aan."

Iedereen fotografeert. Rijksmuseum, t/m 10/6

Toegeschreven aan Johanna Margaretha Piek, Uitzicht op Herengracht 258 Amsterdam, 1891. Beeld Rijksmuseum
Noordzee, circa 1907. Gemaakt door Koningin Wilhelmina (1880-1962), uit de Koninklijke Verzamelingen. Beeld Rijksmuseum
Theo en Nelly van Doesburg, Dubbel zelfportret, 1921. Beeld Rijksmuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden