Plus

Eerbetoon aan Leo Schatz: depressief en gelukkig tegelijk

Precies honderd jaar geleden werd dichter, beeldend kunstenaar en oud-verzetsstrijder Leo Schatz in Amsterdam geboren. Familie en vrienden onthullen zaterdag een plaquette op zijn voormalige huis. Over de oorlog sprak hij nooit: 'Dat los ik 's nachts wel op.'

Leo Schatz werd na de oorlog altijd geplaagd door schuldgevoel.Beeld Ferry André de la Porte

Troost bestaat niet, vond Leo Schatz. "Troost is alleen voor kinderen die op hun knie zijn gevallen en mama legt er een snoepje op," aldus de schilder-dichter in het prachtige filmportret Schatz van Rudolf van den Berg in 2007.

De Joodse Schatz (1918-2014) had een zwaar leven. Zijn ouders werden in de oorlog 'opgehaald' en in Auschwitz vermoord. "Het afscheid was verschrikkelijk. Dat vergeet je nooit meer. Ik had mijn vader nog nooit zien huilen." Onderduiken konden ze niet. Ze hadden 'geen sou'.

Illegaal 'bv'tje'
Schatz groeide op in Betondorp en volgde een opleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam. Zijn vader was intellectueel en socialist. "We leefden tussen de arbeiders maar waren geen arbeiders," zei Schatz in een interview in Het Parool in 1993.

Toen de familie Schatz in 1942 een oproep kreeg om zich te melden, namen hij en zijn tweelingbroer Jacques de benen. Jacques zou in maart 1944 worden opgepakt, en overleefde het niet. Leo sloot zich, 22 jaar oud, aan bij het verzet.

Samen met wethouder Wim Polak had hij een illegaal 'bv'tje' opgericht - firma Douma en Heer­tjes - dat Joden hielp onderduiken en bonkaarten, valse papieren en gedropte wapens leverde aan overvalploegen en onderduikers. Schatz bezat een onschatbaar talent voor het nauwkeurig natekenen van formulieren en handtekeningen, staat in Het clandestiene boek van Lisette Lewin. Hij tekende ook de koppen van Het Parool.

Hij ontsprong verscheidene malen de dans - bijvoorbeeld toen hij aan fouillering wist te ontkomen met in zijn zak de kop van de illegale krant. Hij had 'mazzel' gehad.

Schuldig
Na de oorlog voelde hij zich daar schuldig over. Dat hij bovendien zijn ouders niet heeft kunnen helpen onderduiken, droeg hij de rest van zijn leven met zich mee. Hij was, zei hij, destijds niet in de gelegenheid ze te helpen. "Tegen dat schuldgevoel helpt geen rede," zei Schatz, die na de oorlog het eerste Paroolaffiche maakte.

In zijn schilderijen kwam de oorlog niet voor. "Mijn ouders heb ik nooit geschilderd. De oorlog heeft nooit in mijn schilderijen een rol gespeeld. Nee, dat los ik 's nachts wel op."

Van die nachtmerries had Schatz zijn hele leven last. Altijd kwamen 'de moffen' hem in zijn dromen achterna. "Maar het leuke is wel dat ik ze altijd de baas was."

Hij trouwde na de oorlog met Sonja. De oorlog lieten ze achter zich. "We hebben het opzij gezet," zei hij. De dood van zijn ouders hield hij op afstand. Hij had zoveel meegemaakt, dat hij niet dacht dat hem iets nog ergers kon overkomen. Toch gebeurde dat. In 1984 overleed zijn dochter Irma op 35-jarige leeftijd aan een hart- en longziekte.

Droevige ondertoon
Schatz schilderde een gedroomde wereld, over zaken die hem innerlijk beroerden. Doeken met veel kleur, maar met een droevige ondertoon. En dat was ook hoe Schatz zich voelde. "Ik heb een conflict in mijn bestaan: depressief en vrolijk en gelukkig tegelijkertijd. Maar vooral zeer melancholisch. Een melancholische optimist."

Leo Schatz tekende het eerste naoorlogse Paroolaffiche.Beeld Maarten Steenvoort

Dat hij de oorlog overleefde, kwam naar eigen zeggen doordat Schatz niet tegen verliezen kon. "Dat heeft gemaakt dat ik alles wat ik doorstaan heb, heb doorstaan," zei hij in Schatz, waarvoor hij werd gefilmd in zijn huis aan de Bredeweg in de Watergraafsmeer en in zijn zelf­gebouwde vakantiehuis in Italië.

Toen in 2003 ook zijn vrouw Sonja overleed, verwoordde hij zijn gedachten in een gedicht. 'Ik had al zoveel doden/op de laatste was niet gerekend./ voor haar was geen plaats meer.' In de film Schatz zegt hij: "Mijn atelier is mijn heiligdom, maar het altaar is verdwenen."

In 2005 kwam zijn boek Ik Heb Geen Aanleg Voor Verdriet uit met gedichten en tekeningen. Zijn gedichten hebben geen titels.

Schilderijen van een gruwelijke schoonheid

Familie en vrienden van Leo Schatz onthullen deze zaterdag om 16 uur, op de honderdste geboortedag van de schilder-dichter, een plaquette aan zijn voormalige woonhuis aan de Bredeweg 27, waar hij 32 jaar heeft gewoond.

"Wij bewonderen Leo. Hij was een markant figuur, verschrikkelijk nieuwsgierig en hij sprak met iedereen. Maar we bewonderen hem vooral als kunstenaar die het navrante en pijnlijke niet schuwt," zegt Jos van Hest van de stichting Leo Schatz, die is opgericht om het werk van Schatz te promoten.

"We willen hem weer even in het licht zetten. Veel werk is door particulieren gekocht. Het is niet meer te zien in musea. Zijn schilderijen zijn van een gruwelijke schoonheid, met verleidelijke kleuren. Alsof die kleuren iets goedmaken. Een mooie tegenstelling. Een echte overlever was Schatz, hoewel hij beslist niet zo genoemd wilde worden." Wel een langlever, zei hij in een interview in 2012 in deze krant.

"De plaquette is een hommage aan hem," zegt Van Hest. "Hij was door de oorlog een gekweld man, maar hij sprak er niet over."

Ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag verschijnt ook het boekje Het Laatste Huis, met gedichten van Jos van Hest en Machteld van Thiel en tekeningen van Pim van den Wijngaard. Het wordt zondag 11 maart om 14 uur gepresenteerd in sociëteit De Kring.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden