Plus

Eerbetoon aan de zelfdoders van 1940

Honderden Nederlandse Joden maakten in mei 1940 een einde aan hun leven. Journalist Lucas Ligtenberg (58) schreef zijn zojuist verschenen boek Mij Krijgen Ze Niet Levend als een eerbetoon aan deze groep.

Journalist Lucas Ligtenberg verzamelde informatie over zelfmoorden in 1940Beeld Foto Mats van Soolingen

Textielhandelaar Jozef Wins woonde met zijn vrouw en kinderen op de Smaragdstraat 32 1-hoog in de Amsterdamse Diamantbuurt. Op de avond voor de capitulatie, 14 mei 1940, laadde het Joodse gezin de auto vol dierbare spullen en reed naar IJmuiden in de hoop de oversteek naar Engeland te kunnen maken. Net als talloze andere Joden lieten ze, in blinde paniek, huis en haard achter.

Wins kreeg het, net als duizenden anderen die op de vlucht sloegen, niet voor elkaar een plaats op een boot te bemachtigen. "Deze mensen keerden gedesillusioneerd terug. Thuis tekende zich een afgrond af. Hun toekomst zagen ze als donker en zwart. In deze groep kwamen op 14 en 15 mei veel zelfmoorden voor," zegt Ligtenberg.

Collectieve zelfmoord
De 46-jarige Jo Wins zette nog dezelfde avond de gaskraan open. In het door Ligtenberg in het Stadsarchief aangetroffen politierapport staat: 'Gezin woonachtig Smaragdstraat 32 I heeft zich door gasverstikking in de badkamer om het leven gebracht. De rapporteur heeft met een bijl de voordeur ingeslagen.

De meeste zelfmoorden vonden plaats in Amsterdam: 155. Ze pleegden vaak in collectief verband zelfmoord, met familie en aanhang, meestal door de gaskraan open te zetten of vergif (barbital, cyaankali, morfine of slaapmiddelen) in te nemen.

Anderen gebruikten een pistool of mes, verdronken zich in de Amstel, hingen zich op of sprongen van een etage.

De boot gemist
Parool-journalist Willem Wittkampf interviewde jaren na de oorlog een chauffeur van de GGD over de talrijke zelfmoorden. De politie werd vaak gealarmeerd door buren die een gaslucht roken. De GGD kon pas, vanwege de drukte, de volgende dag langsgaan. Ligtenberg: "Deze chauffeur, die ook naar de Smaragdstraat ging, vertelde dat hij een briefje vond waarop stond dat het gezin de boot naar IJmuiden had gemist en weer naar huis was gegaan."

Ook veel bekende personen maakten een einde aan hun leven, onder wie hoogleraar criminologie en sociologie Willem Bonger en schrijver Menno ter Braak. En velen deden een poging, zoals Jacques Presser, geschiedenis leraar op het Vossius Gymnasium, en zijn vrouw. De leerlingen zagen Presser met bebloed verband om zijn polsen in juni weer op school.

Ligtenberg heeft in het boek een namenlijst opgenomen van mensen die zelfmoord pleegden of een poging deden. De informatie haaldde hij van joodsmonument.nl, uit politierapporten en overlijdensverklaringen. In het boek staan ook afscheidsbriefjes.

Leonard Polak Daniels, hoogleraar geneeskunde en farmacologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, maakte met zijn vrouw een einde aan het leven.

Aan zijn kinderen schreef hij: 'Moeder en ik kunnen ons onmogelijk aan Duitschland overgeven. De behandeling die zij velen hebben doen ondergaan, heeft ons doen besluiten een eind aan ons leven te maken. Omhelsd door je Vader.'

Puur historische lijst
Ligtenberg heeft een twintigtal nabestaanden van slachtoffers opgespoord. De meesten waren ervan op de hoogte dat hun familieleden zelfmoord hadden gepleegd. Een van de nazaten, de Joodse Henry Heijermans, wist nergens van. De destijds twaalfjarige Henry woonde met zijn vader, weduwnaar Louis Heijermans aan de Hobbemalaan 1 in Hilversum. Zijn vader had 's nachts, toen Henry sliep, de gaskraan opengedraaid. Vader en zoon werden net op tijd gered. Ze emigreerden later naar Amerika, waar Henry predikant werd.

Van Ligtenberg vernam hij wat er in de oorlog is gebeurd. Het was altijd voor hem verzwegen. Ligtenberg: "Hij had begrip voor de daad van zijn vader om niet in handen van de Duitsers te willen vallen. Hij was blij dat hij het hoorde. God had hem gespaard.

"Een enkele nazaat wilde er niet over praten, een ander verzocht de naam van het betreffende familielid niet in het boek op te nemen. Ligtenberg: "Dit is een puur historische lijst. Het boek is een eerherstel voor de slachtoffers."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden