Plus

Een wandeling langs het Oosterdok leert hoe snel de stad verandert

Het Oosterdok is een echte buurt geworden en ook het Marineterrein zal de komende jaren flink veranderen. Een wandeling langs een gebied dat altijd al in beweging was.

Waar de IJtunnel omlaaggaat, komt Nemo omhoog. Beeld Maarten Steenvoort

Het verkeer op de Prins Hendrikkade wordt stilgelegd en de 130.000 kilo wegende val van de Kortjewantsbrug gaat langzaam omhoog. Rondvaartboten maken plaats, zodat het 70 meter lange binnenvaartschip Cotrans 14, dat in het Oosterdok ligt te wachten, zijn weg kan vervolgen. Voor de slagbomen hopen de auto's, fietsers en wandelaars zich op, terwijl de brugwachter stoïcijns voor zich uitkijkt.

Midden in de stad stilstaan voor een brug zorgt voor dezelfde fijne onderbreking van het dagelijkse ritme als de paar minuten op de pont van of naar Noord. En misschien is een openstaande brug nog wel beter: die onderbreking komt altijd onverwacht.

Replica
De Cotrans 14 is slechts een met zand afgeladen binnenvaartschip dat via de Amstel richting Uithoorn vaart - en geen VOC-schip dat voorbij de Azoren de Noordoostpassaat hoopt op te pikken - maar de toeristen bij de slagbomen pakken hun camera's om het spektakel vast te leggen.

Gelijk hebben ze: dat een deel van de stad nog steeds af en toe stilstaat vanwege een schip, herinnert eraan hoe belangrijk de scheepvaart ooit voor Amsterdam was. Het maakt misschien wel meer indruk dan de replica van het schip Amsterdam, dat sinds begin jaren negentig voor Het Scheepvaartmuseum ligt.

Vanaf de Kortjewantsbrug strekt de watervlakte in het Oosterdok zich uit, maar het uitzicht wordt geblokkeerd door het kopergroene gebouw van de Italiaanse architect Renzo Piano.

Sinds 1997 komt zijn scheepsboeg omhoog uit het water. Tenminste, daar lijkt het op: eigenlijk is het vooral de duikende lijn van de IJtunnel die gespiegeld is. Waar de tunnel omlaaggaat, komt het gebouw omhoog.

Stak het oude postkantoor vanaf dit punt eigenlijk ver boven Nemo uit? Bij de opening in 1968 was Post CS - het stationspostkantoor - het modernste en grootste postsorteercentrum van Europa.

Post CS was ooit het modernste postsorteercentrum van Europa. Beeld Bart Koetsier

De eenzame toren op Oosterdokseiland staat hele generaties in het geheugen gegrift. Dat de toren elf verdiepingen had, weet weer een andere generatie, dankzij het succes van Club 11 in de jaren voordat het gebouw in 2008 tegen de vlakte ging.

Toch even opzoeken: Post CS was zo'n 50 meter hoog, even hoog als de wand nieuwbouw met het conservatorium en de centrale bibliotheek die nu in de verte het Oosterdokseiland siert. Er was veel protest tegen de hoogbouw, die de gevoelsafstand tot het IJ nog verder oprekten, maar vergeleken met de huidige grote nieuwbouwprojecten lijkt het eigenlijk niet eens zo heel hoog.

De Cotrans 14 is 7,3 meter breed en vaart langzaam de Schippersgracht in, terwijl de duiven die boven op het brugdeel zijn gaan zitten, toekijken.

Van pakhuis tot bordeel
De aanleg van het Oosterdok in 1832 was de eerste stap van een stad die zich in een paar eeuwen langzaam afsloot van het water. Aan het begin van de negentiende eeuw lagen de schepen nog direct voor anker langs de Prins Hendrikkade.

Een probleem: het IJ stond in verbinding met de Zuiderzee en de afwisseling van hoog en laag water zorgde voor slibvorming in de haven.

Om dat tegen te gaan werden door het aanleggen van dijken twee binnenwateren gecreëerd: het kleine Wester- en het grote Oosterdok. In de achterliggende straten draaide alles om de zeevaart, van pakhuizen en kaartwinkels tot bordelen.

Een paar jaar geleden kon je nog over een deel van de historische dijk lopen: de Oosterdoksdam naar het Oosterdokseiland. Alleen met de opening van een nieuwe brug in 2015 - de Odebrug, die in een lijn met de Nieuwmarkt is aangelegd - werd dat deel van de dijk gesloopt. Nu is de ligging van de oude sluizen onder het spoor nog het enige tastbare restant van het oude Oosterdok.

Nieuwe wijk
In de verte rijdt er een trein overheen, vlak langs de klimhal, Hannekes Boom en de nieuwe bouwput naast het conservatorium. Daar wordt, na jaren van braakligging, eindelijk de laatste kavel van Oosterdokseiland opgevuld met een groot glazen gebouw voor Booking.com. Het gedreun van de heipalen schelt over het Oosterdok.

De bouwwerkzaamheden maken ook het rondje om het Oosterdok vrij lastig. Sinds 2016 was zo'n rondje juist mogelijk, doordat er over het voorheen volledig gesloten Marineterrein een nieuwe fietsroute werd geopend.

Nu is de draaibrug over de oude toegangssluis naar het Oosterdok de komende jaren afgesloten, omdat er onder het nieuwe pand van Booking een parkeergarage komt die tot onder water doorloopt.

Het Oosterdok deed maar een jaar of vijftig dienst als zeehaven. Met de opening van de Oranjesluizen (1872) en het Noordzeekanaal (1876) werd het dok deels overbodig, omdat het hele IJ nu geen last meer had van eb en vloed.

En de dijken van de Ooster- en Westerdok bleken vooral handig om spoorlijnen op aan te leggen, om de goederen die met de steeds grotere schepen aankwamen verder te vervoeren.

Het was een kwestie van tijd voordat de sporen aan de oost- en westkant van de stad bij het nieuwe Centraal Station, op een kunstmatig eiland in het midden van het Open Havenfront, bij elkaar werden aangesloten.

De Cotrans 14 vaart al richting de volgende ophaalbrug en het brugdeel van de Kortjewantsbrug gaat naar beneden. Zou dit over en paar decennia nog steeds zo gaan? Want als het Oosterdok iets leert, is het hoe snel de stad kan veranderen.

Door de bouw van de IJtunnel in de jaren zestig moest een groot deel van het historische Marineterrein worden gesloopt, waaronder het statige Marinepaleis. Met de grond die vrijkwam bij het graven van de tunnel werd wel weer de binnenhaven van het Marineterrein gedempt, dat van vorm veranderde.

En de bouwruimte die daarbij ontstond wordt de komende jaren weer verder benut. Het gebied wordt losgeweekt van de rest van Kattenburg en transformeert tot een nieuwe wijk, met een grote nadruk op de economische functie.

Dat zijn de grote, opvallende veranderingen. Als het brugdeel van de Kortjewantsbrug naar beneden is en de slagbomen weer open zijn, blijken er rondom het Oosterdok nog veel meer herinneringen te zijn aan de continue transformatie van het oude dok.

Het gebouw van Architectuurcentrum Arcam was ooit een uitkijkplatform voor Nemo, tot architect René van Zuuk er een sierlijk, aluminium dak omheen vouwde.

Stadsstrand
In het water daarachter lag twintig jaar lang een kunstmatig eiland met Amphitrite, de beeldengroep die nu op het Azartplein op KNSM-eiland staat. Daarachter herinnert een steiger die in het water steekt weer aan de mislukte innovatie The Floating Dutchman, de varende bus die een paar jaar geleden nog door het water dreef.

De jalken, klippers, slepers, luxe motors en aken van de Museumhaven liggen er nog wel: het resultaat van een kraakactie van de tunnelpier in de jaren tachtig door eigenaren van historische schepen.

Verderop, op de nieuwe 300 meter lange wandelsteiger voor Oosterdokseiland, liggen mensen te zonnen. Vroeger gebeurde dat nog op het stadsstrand, dat zich tot de jaren zestig uitstrekte langs de Prins Hendrikkade. Toen niemand zich nog druk maakte over de kwaliteit van het zwemwater.

De kade ligt nu vol woonschepen, waarvan je op sommige kunt overnachten. Toeristen die hier vroeger op het Botel sliepen, dat inmiddels het Oosterdok heeft verruild voor de NDSM-werf.

Daar ligt het weer naast driemaster Pollux, het opleidingsschip voor de koopvaardij dat ook jarenlang in het Oosterdok lag. Daar herinnert nu alleen het gelijknamige café naast het oude Scheepvaarthuis aan (nu Grand Hotel Amrâth).

Op de Prins Hendrikkade komen de auto's via de tunnelbuis in het Oosterdok omhoogrijden. Hoelang zou dat nog blijven?

Er ligt een vrij ambitieus plan van buurtbewoners om de tunnel door te trekken naar het Meester Visserplein, om zo een park te creëren dat van het Oosterdok tot aan het Waterlooplein loopt.

Het zou zomaar kunnen: dit gebied heeft wel grotere gedaantewisselingen ondergaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden