Plus

Een standbeeld voor Jacob van Lennep als tamelijk laat eerbetoon

Door een verliefdheid van schrijver Jacob van Lennep was de stad bijna schoon drinkwater misgelopen, maar in 1853 richtte hij toch de Amsterdamsche Duinwater-Maatschappij op. Woensdag krijgt hij een beeld.

Halverwege de negentiende eeuw kreeg de Jordaan de eerste aansluiting voor schoon duinwater; de grachtengordel moest nog even wachten.Beeld Hollandse Hoogte

Jacob van Lennep (1802-1868) was rijksadvocaat, schrijver van romans en historische werken, uitgever van onder meer Max Havelaar en vader van een tiental kinderen. En ook nog eens een zeer betrokken Amsterdammer, wiens opvattingen een grote impact hadden op het openbare leven in de stad, zegt emeritus hoogleraar Nederlandse letterkunde Marita Mathijsen. "Van Lennep was erudiet, geestig en vol ironie en zelfspot. Als hij in onze tijd had geleefd, zou hij ongetwijfeld een van de tafelgasten bij De wereld draait door zijn."

Woensdag wordt bij de Haarlemmerpoort een beeld onthuld van Van Lennep, een tamelijk laat eerbetoon voor zijn bemoeienis met de aanleg van de waterleiding van Vogelenzang naar Amsterdam halverwege de negentiende eeuw.

Zeer verdiend, vindt Mathijsen, die werkt aan een biografie van Van Lennep:

"Ik heb eerder al eens gepleit voor een standbeeld voor de man. Vroeger werd het ene na het andere standbeeld opgericht, maar tegenwoordig gaat dat allemaal niet zo eenvoudig. Ik ben blij dat het er toch van is gekomen."

Jacob van LennepBeeld Hollandse Hoogte

Hemelwater
Het initiatief voor de waterleiding ontstond op de buitenplaats Woestduin, het zomerverblijf in Heemstede van de rijksadvocaat. Volgens de overlevering was het echtgenote jonkvrouw Henriëtte Roëll die na het consumeren van een glas opgepompt duinwater verzuchtte dat het toch heerlijk zou zijn om zulk water ook thuis in Amsterdam te kunnen drinken. In de stad moesten de welgestelden het doen met drinkwater uit de Vecht dat per vat werd verkocht. De rest van de bevolking dronk hemelwater of water uit de gracht - dezelfde gracht waarop ook het riool uitkwam.

Mathijsen: "Van Lennep kende het fenomeen waterleiding uit Londen. Hij was bevriend met een Engelse ingenieur die hem wel wilde helpen met het maken van een plan." De familie Van Lennep, die meer landgoederen in de omgeving in bezit had, stelde geld beschikbaar en grond in Vogelenzang, waar het duinwater kon worden opgepompt. De waterleiding vergde een investering van 2,9 miljoen gulden. "Het lukte Van Lennep niet om geldschieters te vinden. Men vond het een krankzinnig plan van een dromerige romancier. Het zijn uiteindelijk Engelse financiers geweest die het meeste geld hebben ingebracht."

Doortje Ringeling
In 1851 werd op feestelijke wijze een begin gemaakt met de werkzaamheden van de Amsterdamsche Duinwater-Maatschappij. De jonge prins Willem stak de eerste spade in de grond en Nicolaas Beets las een gedicht voor. Twee jaar later kon bij de Willemspoort, op de plek waar nu het standbeeld van Domela Nieuwenhuis staat, het eerste duinwater uit de zogenoemde standpijp worden aangekocht, voor een cent per emmer. Mathijsen: "Om de rijke Amsterdammers die hadden geweigerd mee te betalen te pesten, kreeg vervolgens eerst de Jordaan een aansluiting en daarna pas de grachtengordel. Althans, dat is het verhaal."

Het had trouwens maar een haar gescheeld, of het hele project was helemaal niet doorgegaan, met de liefde weer eens in de vertrouwde rol van boosdoener. Van Lennep, op het gebied van de romantiek toch al meer een sprinter dan een stayer, was in 1833 smoorverliefd geworden op een jonge vrouw uit het latere waterwingebied, en wilde samen met deze Doortje Ringeling de benen nemen naar Engeland. Hij regelde in het geheim dat zijn echtgenote niet onverzorgd zou achterblijven, en nam de koets naar Halfweg waar hij met zijn minnares had afgesproken.

Mathijsen, glunderend: "Zijn echtgenote kreeg lucht van de verdwijning en schakelde de vader van Van Lennep in. Die heeft per koets de achtervolging ingezet en vond de twee in een hotel in Rotterdam, waar zij een kamer hadden geboekt om de volgende dag met de boot naar Engeland te reizen. De vader nam een zeer negentiende-eeuws besluit: hij ging op een stoel voor de deur zitten om de geliefden de nacht te gunnen en praatte zijn zoon de volgende ochtend de vlucht naar Engeland uit het hoofd."

Dat was ook een mooi standbeeld geweest: vader Van Lennep, postend op een stoel voor een hotelkamer om, zonder het te beseffen, de toekomstige levering van schoon en gezond duinwater aan Amsterdam veilig te stellen. In plaats daarvan maakte de Amsterdamse kunstenares Lia van Vugt van verschillende soorten staal een portret van Jacob van Lennep waardoor naar het water van de Haarlemmertrekvaart kan worden gekeken. Het beeld wordt vandaag onthuld en meteen overgedragen aan stadsdeel Centrum.

Water uit de Lek
Amsterdam drinkt sinds de jaren zeventig geen duinwater meer. Wel wordt het zand in de Amsterdamse Waterleidingduinen gebruikt om rivierwater, voornamelijk afkomstig uit de Lek, te zuiveren. Daarna gaat het water naar een zuiveringsinstallatie om het geschikt te maken voor consumptie. Jaarlijks wordt op deze manier zeventig miljoen kubieke meter drinkwater geproduceerd, ongeveer twee derde van de Amsterdamse behoefte. Het resterende deel komt uit de Bethunepolder bij Loenen aan de Vecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden