Plus

Een reisjournalist met reisangst: 'Angst biedt geen ruimte voor logica'

'Reisjournalist? Wát een droombaan.' Dat hoort Stephanie Pander (49) vaak en dat vindt ze zelf ook. Beetje jammer alleen dat ze reisangst heeft en alles in haar wil thuisblijven. Tijd voor therapie.

null Beeld Jip van den Toorn
Beeld Jip van den Toorn

"Als reisjournalist vlieg ik gemiddeld één keer per maand." Ik zit in een voorstelrondje bij een groepstherapie tegen vliegangst. Een reisjournalist met vliegangst.

Ik vertel, ook op feestjes, over avontuurlijke roadtrips door de woestijn van Marokko, over eigenzinnige hoteleigenaren, excentrieke eilandbewoners en andere wonderlijke ontmoetingen. Maar ook over het gevoel van onheil en ontheemdheid, elke keer als ik mijn koffer pak. Dat alles in mij wil thuisblijven.

Mijn medecursisten kijken mij meewarig aan. Een van hen heeft zich ingeschreven omdat ze deze zomer eindelijk weleens haar kleinkinderen in Australië wil bezoeken, twee anderen hebben nog nooit gevlogen en weer een ander durft wel te vliegen, maar durft tijdens de vlucht niet op te staan om naar de wc te gaan; met een paar intercontinentale vluchten in het vooruitzicht, voorziet hij problemen.

Lange buis
Een stoere, ambitieuze dertiger met een mooie carrière in het vooruitzicht. Kom dan maar eens aan bij je baas met zoiets kinderachtigs als vliegangst.

Maar een reísjournalist met vliegangst? Daar heeft de groep niet van terug. Gaat zoiets dan niet over als je veel vliegt? Ik hoor het ze denken. "Ik heb niet alleen vliegangst, maar eigenlijk gewoon reisangst," voeg ik er eerlijkheidshalve aan toe. Zo, dan is dat er maar uit.

Het begon dertig jaar geleden op een vlucht terug uit Mexico. Er was geen directe aanleiding, maar na het standaard 'cabin crew, arm the slides', hoorde ik mezelf tegen mijn reisgenoot zeggen: "Ik wil eruit."

Sindsdien gaat er geen vlucht voorbij of ik voel diezelfde drang: ik wil eruit. Ik wil niet opgesloten zitten met al die mensen in een lange buis. Mezelf overleveren aan een piloot wiens gezicht ik niet kan zien. Vliegen, zo hard, zo hoog! Waarom zou dat goed gaan?

Niet dat het tijdens al die vluchten die ik maakte ooit fout ging (op een vogelaanvaring boven Madrid na dan), maar toch. Als het mis gaat, gaat het goed mis. Hoe langer ik erover nadenk, hoe idioter vliegen wordt.

Voortekenen
Een paar jaar geleden op een vlucht vanuit Havana naar Amsterdam heb ik met een piloot over dat 'misgaan' gesproken. Ik had de stewardessen bij het instappen al aangeklampt en verteld dat ik vliegangst heb. Dat doe ik namelijk altijd. Wat voor smart geldt, geldt ook voor angst: gedeeld is half. Een van de stewardessen had de piloot op me af gestuurd, omdat zij weet dat dat werkt (en dat klopt).

Waar ik dan precies zo bang voor ben, vroeg hij, toen hij tijdens zijn pauze uit de cockpit even naast me kwam zitten. Ik vertelde hem dat ik vooral die 15 tot 20 minuten vrees die het vliegtuig erover zal doen om neer te storten. De tijd tussen het moment dat je weet dat het misgaat en het moment dat je het niet meer kunt navertellen.

Daar moest hij even over nadenken, daarna zei hij droogjes: "Van deze hoogte zal het inderdaad 15 tot 20 minuten duren voor we beneden zijn. Ik verwacht dat ik het in die minuten te druk heb om bang te zijn."

Angst biedt geen ruimte voor logica. De statistieken dat vliegen de veiligste manier van reizen is, stellen de vliegangstige niet gerust. Daar hoef je niet mee aan te komen. Hij of zij krijgt immers al weken van tevoren allerlei voortekenen en ziet z'n vluchtnummer gedrukt in een ramp­zalig krantenbericht.

Het feit dat rij 13 ontbreekt in veel vliegtuigen, is voor de vliegangstige een bewijs dat dat getal (dus óók als het in je vluchtnummer zit) noodlottig kan zijn. De werkelijke (heel praktische) reden, namelijk dat vliegmaatschappijen geen zin hebben in gedoe met passagiers die een stoel op rij 13 weigeren, ontgaat hen.

Stripje oxazepam
Wie vliegangst heeft, betaalt graag bij voor een stoel bij de nooduitgang of een plaats op de voorste drie rijen, checkt meermaals weather.com of er storm op komst is.

Ik heb tijdens een zware storm weleens naar Schiphol gebeld om te vragen of ik kosteloos mijn vlucht voor die dag kon annuleren. Ik was verbaasd hoe goed de dame aan de andere kant van de lijn op mijn vraag was voorbereid.

Kosteloos annuleren en de volgende dag vliegen, dat kon niet. Bovendien zou de wind een paar dagen aanhouden, dus ik zou er weinig mee opschieten. Ze kon me wel met iemand doorverbinden die mij wellicht gerust kon stellen? Graag! Wie bang is grijpt alles aan, desnoods een stripje oxazepam.

Vorig jaar was de maat vol. Op een korte vlucht moest ik niet 10 mg maar 20 mg angstremmers slikken. Een auto huren op de bestemming voelde niet meer verantwoord en 'de euforie van de aankomst' - net datgene wat reizen zo bijzonder maakt - wordt ook danig afgevlakt door zo'n pil.

Toen ik een keer besloot niet te vliegen maar met de trein te reizen, betrapte ik mezelf op angst voor aanslagen op de tussengelegen stations. Tijdens een autoreis naar Italië wilde ik gedurende de bijna 17 kilometer door de Gotthardtunnel mijn adem inhouden en ik heb weleens een avond lang op Google Earth de bergweg omhoog naar een skiresort onderzocht op haarspeldbochten en ravijnen.

Uiteindelijk vond ik een oud krantenbericht van een fataal busongeluk op die bewuste bergweg, wat mijn vrees voor de reis natuurlijk bevestigde.

null Beeld Jip van den Toorn
Beeld Jip van den Toorn

Het was tijdens deze idiote research dat ik me met een schok realiseerde dat ik bang geworden was voor datgene wat ik het allerliefst doe, namelijk reizen. Tijd voor therapie!

Na de intake volgen er drie individuele sessies met een therapeut. Vervolgens is er een groepstherapie, die uit een theoretisch en een praktijkgedeelte bestaat. We sluiten af met een retourvlucht van Amsterdam naar Milaan onder begeleiding van een psychologe en een ervaren piloot.

Ik merk altijd als ik erover vertel, dat vooral deze therapeutische vlucht tot de verbeelding spreekt. Het klinkt als een leuk tripje, maar het gaat om een 'op-en-neertje'. Niks shoppen in Milaan, gewoon keihard werken aan die vliegangst.

Driestappenplan
"Heeft het geholpen?" Dat is natuurlijk wat iedereen wil weten als ik dat punt van mijn verhaal heb bereikt. Een op de drie volwassenen heeft in meer of mindere mate vliegangst, dus grote kans dat mijn gesprekspartner die eerst nog verbaasd reageerde op de reisjournalist met vliegangst, zelf ook liever op de grond staat.

Nou, voor die mensen heb ik goed nieuws en middelmatig nieuws: ja, het helpt. En nee, ik vind vliegen nog steeds niet leuk. De therapie heeft mij geholpen om voor mezelf een driestappenplan op te stellen, waarmee reizen mij nu een stuk gemakkelijker af gaat.

Door die therapie stap ik anders in het vliegtuig dan voorheen en ben ik bovendien verlost van de stress die voorafgaat aan de reis. Vooral dat laatste is winst, want iedereen die aan vliegangst lijdt, weet dat vooral die pre-reisstress veel tijd en energie kost.

Stap één begint dus al in de weken voor de vlucht. Ik verbied mezelf in die weken naar het weer te kijken, ik vermijd negatief luchtvaartnieuws in de media en als ik
's nachts toch onverhoopt een 'help-ik-moet-binnenkort-vliegengedachte' heb, lukt het mij in het moment te blijven en tegen mezelf te zeggen: dat klopt, maar op dit moment lig ik lekker in bed en dreigt er nergens gevaar, dus we zien morgen wel weer verder.

Stiekem denk ik er dan nog achteraan: ik kan de reis nog altijd afzeggen. Ook al weet ik dat dat geen optie is.

Stap twee volgt in de 24 uur voor de vlucht. Er is een aantal manieren om de aanmaak van het stresshormoon adrenaline tegen te gaan en dat hormoon is het laatste dat je wilt stimuleren, want een angstig persoon heeft daar al genoeg van in het bloed.

Geen koffie of alcohol (niet voor en niet tijdens de vlucht), goed en gezond eten voor je naar de luchthaven gaat, genoeg slapen vooraf en op tijd vertrekken van huis. Het lijkt te simpel, maar probeer het maar eens. Het werkt direct.

Andere adequate manieren om de fysieke verschijnselen van angst te verminderen zijn ontspannings- en ademhalingsoefeningen in een handige vliegangst-app. Iedereen die naar yoga gaat, zal die herkennen. Je kunt ze in de dagen voorafgaand aan de vlucht en tijdens de vlucht goed gebruiken.

Als de therapie mij iets heeft geleerd, is het wel inzicht krijgen in wat angst eigenlijk inhoudt, wat de fysieke verschijnselen zijn en hoe je die kunt controleren (zie hier bovengenoemde stappen één en twee). Maar ik heb ook begrepen hoe een groot deel van de angst wordt gevoed door gedachten en die zijn helaas veel moeilijker te beheersen.

Angstgeheugen
Daar komt stap drie in beeld, die ik hanteer vanaf het moment dat ik aan boord stap. Van de groepsleider kreeg ik de waardevolle mantra mee: ik ben bang maar niet in gevaar. Essentieel in de aanpak van mijn reisangst bleek namelijk het bewustzijn dat mijn angst weliswaar echt is, maar zelden gekoppeld is aan een reëel gevaar.

Terwijl ik tijdens het opstijgen de mantra mompel, kijk ik om me heen en zie mensen slapen, een boek lezen, stiekem toch op hun telefoon kijken.

Zodra het lampje van de stoelriemen vastmaken uit is, gaan de stewardessen aan het werk en staan passagiers op om nog iets uit hun handbagage te pakken. Dan zie ik ineens mezelf zitten, verkrampt op die vliegtuigstoel, helemaal alleen met mijn doodsangst, geen reëel gevaar te bekennen.

De eerste keer dat ik me dat realiseerde, werd ik overvallen door een intense eenzaamheid. Zo eenzaam, dat tranen van zelfmedelijden over mijn wangen rolden.
Sindsdien gaat het elke vlucht beter.

Appte ik de eerste vluchten nog weleens met de therapeut (ik: 'Moet vliegen, knap mistig, ben bang. Nog een tip?' therapeut: 'Als het niet kan, vliegen ze niet. Tip: laat de weersvoorspelling aan Gerrit Hiemstra over.'), de laatste tijd kan ik het alleen.

O, en over de onschuldige angstremmers heb ik wat interessants geleerd. Zeker, ze werken. Voor even. Maar angst heeft een geheugen dat in de hersenen verstopt zit.

Elke positieve of negatieve ervaring wordt opgeslagen en heeft gevolgen voor angstgevoelens in de toekomst. Door gebruik van angstremmers wordt dit angstgeheugen tijdelijk stil gelegd.

Dat betekent dat nieuwe negatieve ervaringen misschien niet worden opgeslagen, maar de positieve ervaringen ook niet. Concreet: mocht je een goede vlucht hebben en achteraf denken: het viel best mee, slaat het angstgeheugen deze heugelijke informatie niet op.

Jammer, want als het dat wel zou doen, zou je volgende keer wellicht minder bang zijn voor vliegen, en de keer daarna nog weer wat minder, enzovoort.

Traantje wegpinken
Angst is al eenzaam genoeg, dus het was een fijne bijkomstigheid van deze vliegangsttherapie om twee dagen samen te zijn met lotgenoten. Stuk voor stuk totaal verschillende types, maar wel met dat ene ding gemeen: angst om te vliegen.

Dat schept een band. En zoals ik voor mijzelf een traantje wegpinkte, zo hield ik het ook niet droog toen de man die niet naar de wc durfde, tijdens de therapeutische vlucht naar Milaan heel voorzichtig uit zijn stoel kwam en, eerst wat onvast, maar daarna steeds overtuigender door het gangpad naar voren liep.

Waar geen angst is, is ook geen moed!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden