Een paleisrevolutie in Oud-West

Om een compleet links bestuur te realiseren, moest desnoods de koopzondag wijken. Foto ANP/Erik van 't Woud

Het Amsterdamse stadsdeel Oud-West mag in omvang klein zijn, de politieke zeeën gaan er hoog. Om een compleet links bestuur te realiseren, moest desnoods de koopzondag wijken. Een reconstructie.

Als de voortekenen niet bedriegen, loopt Oud-West op zijn laatste benen. Ook de grootste voorstanders van het bestuurlijk stelsel van Amsterdam onderschrijven de noodzaak van een fusie voor het op één na kleinste stadsdeel. De baanzekerheid van de plaatselijke politici is dus laag.

Dat is geen reden het rustig aan te doen. De afgelopen weken verliepen roerig. VVD-bestuurder Werner Toonk en zijn partij werden na ruim zes jaar aan de kant geschoven door GroenLinks en de PvdA. Officieel draaide het conflict om de winkelopening op zondag. Maar critici beweren dat er andere ruzies werden uitgevochten, over de rug van plaatselijke ondernemers. Volgens hen is het een symptoom van een falend stelsel: de deelraad speelt parlementje.

Afgaande op een optreden bij AT5 van iemand die er geen belang bij heeft dit te erkennen - Hugo van Valkenburg, tot voor kort fractievoorzitter van GroenLinks in Oud-West - hebben de critici gelijk. Verslaggeefster: ''De ondernemers hier worden nu slachtoffer van politiek gekonkel op stadsdeelniveau!'' Van Valkenburg: ''Ja, dat klopt. De eigen VVD ook. Want niet alleen de portefeuillehouder (Toonk - red.) is gisteren afgetreden, ook de VVD is uit de coalitie gezet.'' Het was zijn laatste publieke optreden als fractieleider. Als redenen voor zijn terugtreden noemt hij zijn gezondheid en het eerder opgevatte plan na de verkiezingen plaats te maken.

GroenLinks en PvdA worden liever niet herinnerd aan de hele episode en weigeren medewerking aan dit artikel. Onbedoeld onderschrijft een betrokken GroenLinkser wel Van Valkenburgs uitspraken: ''Toonk doet alsof hij is opgestapt vanwege de zondagssluiting. Maar dat was slechts de druppel die de emmer deed overlopen.''

Gedurende zijn bestuursperiode is Toonk een van de weinige stadsdeelbestuurders met een eigen achterban en profiel. Hij staat voor een schoon stadsdeel en komt op voor automobilisten en ondernemers. Dat brengt hem vaak in botsing met GroenLinks, dat zich inspant voor rust, groen en speelplaatsen. De ambitieuze Toonk en zijn weblog, waarin hij zijn politieke overwinninkjes uitvent, wekken irritatie bij de linkse coalitiepartners. Vooral zijn pogingen extra parkeerplaatsen te creëren, stuiten op bezwaren. Toonk wijst op de afspraken tussen de coalitiepartijen na de verkiezingen van 2006. Hij zoekt zelf de randen daarvan op als het aankomt op toezeggingen over meer groen.

Stadsdeelvoorzitter Hans Weevers sust de zaken telkens. Maar halverwege 2008 moet hij aftreden, vanwege de oplopende kosten van een nieuw stadsdeelkantoor. PvdA-gemeenteraadslid Bouwe Olij wordt getipt als opvolger. Hij is een sociaaldemocraat van de oude stempel: eigenzinnig, rechtlijnig en inhoudelijk sterk, met een voorkeur voor linkse coalities.

In de wetenschap dat de VVD niet nodig is voor de meerderheid (PvdA en GroenLinks hebben samen negen van de zeventien zetels), is Toonk niet gerust. ''Hij is capabel en jullie gaan erover, maar ik hoop niet dat hij het wordt,'' meldt hij de PvdA-fractie. De keuze valt toch op Olij.

Toonk ziet zijn argwaan gauw bevestigd. ''Hij deed een brief de deur uit zonder de overeengekomen aanpassingen en zonder het nog aan mij voor te leggen, zoals was afgesproken. Dan vertrouw je elkaar dus niet,'' aldus Toonk achteraf.

Terwijl Olij zich inwerkt, worstelt Toonk met de zondagsopening van winkels. Op de Overtoom en in de Eerste Constantijn Huygensstraat wordt dit al jaren gedoogd. Toonk wil de situatie legaliseren en alle winkels in Oud-West de mogelijkheid van zondagsopening geven. Bij Olijs aantreden ligt er een besluit om dit te regelen. Maar de PvdA-fractie blijkt in het najaar van 2008 gevoelig voor bezwaren van GroenLinks: de zondagsrust komt in het gedrang en winkeliers met weinig personeel kunnen het zich niet permitteren.

In vertrouwelijk overleg tussen de stadsdeelbestuurders en de coalitiefracties zinspeelt Toonk op aftreden als zijn plan wordt weggestemd. Dat lijkt het verzet slechts te versterken. Tot Toonks schrik blokkeren PvdA en GroenLinks niet alleen de zondagsopening, maar willen ze ook de gedoogsituatie beëindigen.

Olij steekt ogenschijnlijk geen vinger uit om de PvdA-fractie op andere gedachten te brengen. ''Hij was van meet af aan tegen mijn plan, maar zat vast aan het besluit dat er bij zijn aantreden al lag,'' zegt Toonk achteraf. Het andere lid van het stadsdeelbestuur, Yvonne Lammers (GroenLinks), probeert het wel, maar krijgt haar partijgenoten in de deelraad niet mee. ''Dan ga ik weg,'' meldt Toonk op 9 december.

Niet met stille trom. Per mail roept hij 1500 man op te komen protesteren als de deelraad de week daarop de zondagssluiting bespreekt. ''Wat flik je me nou?'' bijt Olij hem toe. ''Als wij collega's zijn, doe je zoiets niet.'' Toonk: ''Als wij collega's zijn, neem jij je fractie mee in het besluit.'' GroenLinks en de PvdA grijpen de mail achteraf aan als voorname reden om Toonk te laten vallen. Maar op het moment dat hij die mail verstuurt, staat zijn vertrek al vast.

In de deelraadsvergadering meldt GroenLinks dat met Toonk de VVD uit de coalitie moet verdwijnen. Na een schorsing van amper tien minuten is de PvdA akkoord, wat de indruk versterkt dat dit vooraf is besproken. Eind januari melden de twee linkse partijen samen verder te gaan. De VVD-elementen uit het programma-akkoord zijn geschrapt. Resultaat: minder parkeerplekken, autobezit wordt ontmoedigd en er komt meer ruimte voor groen, recreatie en fietsers. Het samenvoegen van woningen wordt niet meer gestimuleerd. De VVD wilde zo het vertrek van jonge gezinnen verhinderen.

Achteraf zegt Toonk dat het onder Olijs voorganger anders was gelopen. ''In de bijna zeven jaar in het bestuur heb ik nooit eerder meegemaakt dat de deelraad over een besluit van het bestuur zei: we doen niets, nul, nada.''

Hoe nu verder met zondagswinkelen in Oud-West? Gemeentewethouder Lodewijk Asscher maakte zich eerder sterk voor het handhaven van de gedoogsituatie. Na een gesprek met Olij deze week meldt Asscher 'heel tevreden' te zijn. Sluiting lijkt dus van de baan.

Dit artikel is voorgelegd aan Bouwe Olij en Yvonne Lammers. Ze hadden geen behoefte te reageren. (BAS SOETENHORST)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden