Oud Amsterdam

Een kousenwinkel in de vuurlinie op Bijltjesdag

In de depots van het Stadsarchief Amsterdam ligt het kilometerslange archief van de Amsterdamse Notarissen 1578-1915. Het Stadsarchief en Parool.nl publiceren samen verhalen die verstopt zitten in de tienduizenden dikke boeken en bundels. Deze week: Een kousenwinkel in de vuurlinie (1787).

Gevecht bij de Kattenburgerbrug op 30 mei 1787 Beeld Stadsarchief Amsterdam

Bijltjesdag: Terwijl Nederland op de rand van een burgeroorlog tussen patriotten en orangisten staat, slaat in Amsterdam de vlam al in de pan. Na plunderingen in de stad trekken oranjelievende scheepstimmerlui zich terug op de Oostelijke eilanden, halen de bruggen op en wreken zich op huizen van patriotten in de buurt.

Valentijn Schuurman, zijn vrouw Harmanna Brandts en hun dienstmeid Annatje vertellen voor de notaris hoe bang zij waren in de aanloop naar deze confrontatie. Zij drijven een kousenwinkeltje op de Wittenburgergracht 'daar 't Enaksbeen (reuzenbeen) uijtsteekt'.

De winkel bevindt zich midden in de vuurlinie aan de Ossenbrug en blijkt een patriottische enclave in overwegend oranje territorium. Op de avond van 29 mei bevonden de winkelier en zijn vrouw zich in een achterkamer van de winkel, toen zij vanuit de Wittenburgerstraat een hoop rumoer hoorden waarbij het klonk alsof er 'op een zoort van een bekken wierd geslagen'.

De patriot Schuurman voelde de bui al hangen toen hem het nieuws bereikte dat het huis van de apotheker werd geplunderd. Zou hij de volgende zijn?

Detail uit de attestatie, waarin over een route wordt gesproken en een lijst van te plunderen buurtgenoten. Beeld Stadsarchief Amsterdam

Het rumoer zwol aan en kwam langzaam dichterbij de kousenwinkel van Schuurman. Rond half twee 's nachts kwam de 'gewelddadige menigte' de straat in en hield halt voor de voordeur. De kousenwinkelier ging met zijn vrouw vanuit het achterhuis voorzichtig een kijkje nemen in de winkel en vond een menigte die op zijn deur stond te bonken: 'Blixems kind, doet open!'.

Er werd een lied gezongen waarvan het echtpaar alleen de laatste zinnen kon verstaan: 'al is ons prinsje nog zo kleijn, hij zal evenwel stadhouder zijn'. Als een oproerkraaier plotseling roept 'hij doet niet open, kom aan, laten wij maar aan 't werk gaan' maar ook met een zwaar voorwerp tegen de onderdeur wordt gebonsd, wordt de spanning hen teveel. Ze vluchten naar de buren.

Meer bijzondere verhalen uit Alle Amsterdamse Akten vind je op deze website van het Stadsarchief.

Pas de volgende middag keerde meneer Schuurman terug naar zijn winkel, waar hij nog steeds een grote hoeveelheid mensen aantrof. Op zijn vriendelijk verzoek verlieten zij de winkel en kon Schuurman eindelijk de schade op gaan nemen. Die begon al bij de gevel: de onderdeur, de glazen bovendeur en alle ramen waren 'in stukken en geruineerd'.

In de winkel en binnenshuis waren zeven porseleinen kommen 'tot gruijs geslagen', een spiegel met bruine lijst lag geheel in stukken op de grond, een mahoniehouten bureau met laden was kort en klein geslagen. Een deel van de winkelinventaris lag op straat en dankzij de buurtgenoten ontbraken 'eenige pakken met zeijde koussen'.

Op het moment dat de winkelier Schuurman binnen de schade inventariseerde, probeerden soldaten buiten de bruggen neer te halen en met geweld de eilanden te bereiken.

Pas bij het aanbreken van de dag, op de vroege ochtend van 30 mei, kregen de patriotten het voor elkaar om de Kattenburgerbrug te laten zakken en kon op de eilanden orde op zaken worden gesteld: Bijltjesdag, genoemd naar het voornaamste gereedschap van de bewoners van Kattenburg.

De opstandige Bijltjes waren dan wel neergeslagen, later dat jaar waren de rollen omgekeerd en was het de beurt aan de patriotten om te vluchten. Het is niet bekend of de kousenwinkelier aan de brug dit moment heeft afgewacht.

Uit de akten van notaris Hendrik Daniël van Hoorn, 13 september 1787

Lees ook: Boekje open over hoererijen op Oudekerksplein

Alle Amsterdamse Akten

Miljoenen akten liggen nog begraven in het archief van de Amsterdamse Notarissen. Met hulp van vele vrijwilligers werkt het Stadsarchief Amsterdam aan een project waarin 'Alle Amsterdamse Akten' worden geindexeerd.

Meedoen kan via Velehanden.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden