Plus

Een collaborateur en verzetsheld in één gezin

De twee Amsterdamse broers, Antoon en Henne Hennis, werkten tijdens de Tweede Wereldoorlog in het familiebedrijf. De één was de jongste van het gezin, de ander de oudste. De één zat bij het verzet, de ander werkte samen met de Duitsers.

Antoon Hennis kreeg postuum het Verzetsherdenkingskruis Beeld -

Opa Antoon had een schuilnaam en een vals persoonsbewijs, maar desondanks stond de Grüne Polizei, de Duitse politie, tegen het einde van de oorlog voor de deur van zijn woning aan de Bos en Lommerweg in West.

Toen ze beneden aanbelden, hield oma ze bij de deur aan de praat, zodat opa genoeg tijd had om via het balkon op tweehoog en de woning van een bevriende buurman te vluchten. "In de ogen van een klein jongetje die zijn opa nooit heeft gekend, was het een heldenverhaal," zegt kleinzoon Onno Hennis (33).

Vluchtverhaal
Zijn opa zat tijdens de oorlog bij het Amsterdams verzet, hoorde hij van jongs af aan op 5 mei, maar veel meer dan het vluchtverhaal was er niet bekend. Dat de oorlog de verhoudingen binnen de familie Hennis veel meer op scherp hadden gezet dan het heldenverhaal doet vermoeden, ontdekte hij toen hij de archieven in dook om de familiegeschiedenis te ontrafelen.

Het oudste kind Henne junior (1901-1967) en het jongste Antoon (1914-1981) groeien op in een gezin van zeven kinderen in Amsterdam-West. Henne senior richt daar in 1920 samen met een compagnon de Internationale Bagger Scheepvaart en Handelsmaatschappij (IBSH) op, maar omdat senior niet kan lezen of schrijven, gaat ook junior daar snel aan de slag.

Vanuit de scheepswerf vlak bij de Centrale Markthallen verkopen ze zand en grind voor de bouw van grote werken in en om Amsterdam.

Henne junior maakt zich al snel onmisbaar binnen de zaak, broer Antoon - volgens de overlevering een geestige, joviale en niet al te ernstige jongeman - is niet betrokken bij het familie­bedrijf. Hij heeft gevochten aan de Grebbelinie ten tijde van de Duitse invasie, en besluit op zijn 26ste in Spanje zijn geluk te zoeken.

Zakelijke kans
Het uitbreken van de oorlog gaat ook aan de mannen van de IBSH niet voorbij. Een belangrijke opdrachtgever, de gemeente, valt weg en junior moet op zoek naar opdrachten. Het duurt niet lang of een zakelijke kans dient zich aan. Na het bombardement op Schiphol besluiten de Duitsers het vliegveld opnieuw op te bouwen vanwege de beoogde Duitse invasie van Engeland - waarvoor veel zand en grind nodig is.

Apolitiek, maar gretig naar nieuwe opdrachten begint junior, waarschijnlijk uit opportunisme, een samenwerking met de bezetter. Duitse officieren komen op de koffie, van zijn tweede vrouw wordt gezegd dat ze lid is van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) en zijn stiefzoon meldt zich vrijwillig aan bij de SS, de paramilitaire organisatie.

Voor de buitenwereld heeft het er alle schijn van dat junior en zijn gezin behoorlijk Duitsgezind zijn, wat het bedrijf bovendien geen windeieren legt. De zaken gaan goed, maar dan overspeelt junior zijn hand en gebeurt er iets wat bepalend is voor de verdere levensloop van beide broers.

Leveringen aan Duitsers
In oktober 1942 wordt junior ontslagen door zijn vader, omdat hij voor zichzelf handelt en hier en daar geld van de zaak in eigen zak steekt. Het schiet bij Henne senior en zijn zakenpartner zo in het verkeerde keelgat, dat ze hem vervangen door Antoon, het jongste broertje dat niet eerder binnen het bedrijf heeft gewerkt. Junior vertrekt, maar zet de leveringen aan de Duitsers op eigen houtje voort.

Henne Hennis junior in 1942. De 'foute Hollander' was na de oorlog een schim van zichzelf Beeld -

Binnen het bedrijf lijkt in eerste instantie niet veel te veranderen, wel komen er vanwege de verslechterde economische situatie minder orders binnen. Om onbekende redenen besluit Antoon de Duitsers actief te gaan tegenwerken.

In de laatste fase van de oorlog, als de bezetter onder druk komt te staan, sluit Antoon zich aan bij gevechtsgroep Admiraal, een verzetsgroep in West die betrokken is bij sabotageacties, voedsel- en wapentransporten.

Hulp en steun aan den vijand
Antoon stelt schepen van het bedrijf beschikbaar voor het vervoer van wapens die 's nachts door de Engelsen in de Wieringermeer worden gedropt. De wapens worden verstopt onder de hopen zand en grind op de werf en verspreid onder Amsterdamse verzetsstrijders.

Wanneer Nederland dan eindelijk is bevrijd en de balans wordt opgemaakt, worden ook de gevolgen van de door de broers gemaakte keuzes, pijnlijk duidelijk. Waar de één tijdens de periode van wederopbouw profiteert van de door verzetsdaden 'schoongewassen' IBSH, worstelt de ander met de consequenties van zijn samenwerking met de Duitsers.

Op 16 mei 1945 wordt Henne junior gearresteerd in Hotel Schiller, op het Rembrandtplein, met tachtig gulden, een pak papier waaruit zijn collaboratie blijkt en een Philipsradio op zak.

Oorlogsgeschiedenis
Twee jaar lang zit hij onder barre omstandig­heden in verschillende interneringskampen totdat hij in het kader van de Bijzondere Rechtspleging veroordeeld wordt voor 'hulp en steun aan den vijand'. Hij krijgt een gevangenisstraf gelijk aan de periode die hij al heeft uitgezeten en (een deel van) zijn vermogen wordt verbeurd verklaard.

Onno Hennis ontdekte dat de oorlogsgeschiedenis van zijn familie niet zo zwart-wit is als hij aanvankelijk dacht. "Het is genuanceerder. Ze maakten beide een keuze, niet wetende wat er nog zou komen. Beiden onder meer omdat ze dachten dat het in het voordeel van het bedrijf zou zijn."

Het zorgde ervoor dat de ene broer postuum het Verzetsherdenkingskruis ontving en de ander na de oorlog door het leven moest als 'foute Hollander', als een collaborateur. "Hij was geknakt door de internering en als een schim van zichzelf."

Hotel Schiller

Op 5 mei, tijdens Huizen van Verzet, vertelt Onno Hennis om 12.00 en om 14.00 uur over de geschiedenis van zijn opa Antoon en oudoom Henne junior in Hotel Schiller, de plek waar Henne junior gearresteerd werd op verdenking van collaboratie met de Duitsers. Joggli Meihuizen van het NIOD, die een proefschrift over de bestraffing van economische collaborateurs schreef, zal het familieverhaal in historische context plaatsen.

www.huizenvanverzet.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden