Plus PS

Een avondje Amsterdamse uilenballen pluizen

Braakballen van uilen bevatten informatie over de muizen in en om Amsterdam. Een avondje uilenballen pluizen met de vereniging voor veldbiologie. 'Een soort naaikransje voor mensen die niet van naaien houden.'

De pluizers aan het werk in de kantine van De Nieuwe Ooster. Per avond ­onderzoeken de KNNV'ers gemiddeld 300 tot 400 uilenballen Beeld Dingena Mol

Dinsdagavond acht uur, in de kantine van begraafplaats De Nieuwe Ooster. De ruimte is klaargemaakt voor een ­uilenballenpluisavond van de KNNV, de vereniging voor veldbiologie. Op twee langgerekte zwarte tafels liggen witte A3'tjes. Over elk vel papier is een leeslampje gebogen. Er zijn pincetten, loepjes, kleurige tandenborstels, en hier en daar staat een microscoop.

"Waar zijn de ballen?" vraagt KNNV-lid Elly Schouten (67) met een lach, terwijl ze om de tafel loopt. Organisator Geert Timmermans (61) haalt uit een plastic zak een handvol muisgrijze bollen. Op elk vel papier legt hij een hoopje uilenballen neer.

Sommige braakballen zijn nog mooi intact, andere zijn al half uit elkaar gevallen. De ene tafel gaat vanavond ballen van een kerkuil uit het Diemerbos pluizen, de andere ballen uit de Ronde Hoep.

Schouten pakt met twee handen een ovalen braakbal vast en breekt hem voorzichtig doormidden. "Kijk, hier zie ik al een botje zitten," zegt ze, met haar pincet wijzend op een piepklein stukje been. "Het is een muizenpoot."

Nadat ze het pootje heeft neergelegd, plukt ze verder aan de uilenbal, waarbij stukjes gruis op het blad vallen. "Hier heb je een kaakje," zegt ze tevreden. Met een loep bekijkt ze het en legt het aan de zijkant van haar papier.

In de winter organiseert de KNNV Amsterdam bijna elke maand een uilenballenpluisavond. Aan de hand van de kaakjes kan het soort muizen worden geïdentificeerd dat door de uilen is gevangen. Op die manier kan het verspreidingsgebied van de muizen nauwkeurig in beeld worden gebracht.

Beeld Dingena Mol

Uilenballen uitpluizen werkt wat dat betreft efficiënter dan andere onderzoekstechnieken, zoals inloopvallen.

In de vriezer
Aan tafel zit ook Fons Bongers (59). Met zijn pincet trekt hij donkergrijs pluis uit een schedeltje. Bongers haalde in ­november met Geert Timmermans de partij braakballen op bij Boerderij De Paerl in de Ronde Hoep. "Die boer had al tien jaar een nestkast in zijn schuur hangen, maar pas dit jaar broedde er voor het eerst een kerkuil in. Wij haalden er een halve kruiwagen aan uilenballen uit."

Na het verzamelen zijn ze direct in de vriezer ­gestopt, om te voorkomen dat ze al vóór de pluisavond uit elkaar vallen van de levende beestjes. Soms komt het voor dat tijdens het pluizen diertjes ontdooien, zoals vorige keer, toen Schouten mottenrupsjes in een braakbal aantrof.

Vooral de braakballen van kerkuilen zijn ideaal om te achterhalen welke muizen in een gebied voorkomen. "Kerkuilen zijn goede muizenvangers," zegt Geert Timmermans. "Ze vangen verschillende soorten, elke nacht ongeveer twee."

In tegenstelling tot veel andere uilen lusten kerkuilen bovendien ook de spitsmuis, die met zijn klieren een geur verspreidt waarvoor andere uilen bedanken. Wat ook handig is, is dat de kerkuil in een klein ­gebied foerageert, in een straal van drie kilometer rondom zijn verblijfplaats. Dat levert waardevolle informatie op over de muizen die daar voorkomen.

Als de natuurliefhebbers in een bepaalde partij 150 prooidieren hebben gevonden, stoppen ze met pluizen: vanaf dat moment geven ze statistisch een representatief beeld van de muizen in een bepaald gebied. Per avond ­onderzoeken de KNNV'ers gemiddeld 300 tot 400 braakballen.

Noordse woelmuis
In 2013 kreeg KNNV Amsterdam vanuit de Zoogdiervereniging, een particuliere natuurbeschermingsorganisatie, het verzoek informatie aan te leveren over de verspreiding van muizen in Noord-Holland voor een zoogdieratlas. Sindsdien zijn er de pluisavonden.

"Die zoogdierenatlas is allang verschenen, maar wij gaan door om te kijken of er veranderingen optreden," zegt Nico Jonker (60), die de avonden mede organiseert. "Er komen bijvoorbeeld nieuwe plekken bij met kerkuilen. En we willen graag beter zicht krijgen op de gebieden waar bijzondere soorten leven, zoals de waterspitsmuis en de Noordse woelmuis."

Uit de resultaten blijkt dat ten zuiden van het Noordzeekanaal de veldmuis het meest algemene prooidier is, terwijl de maaltijd van een kerkuil boven dit kanaal grotendeels uit huisspitsmuizen bestaat, en voor een kleiner deel uit de veldmuis.

De twaalf pluizers zitten geconcentreerd over hun leeslampjes gebogen, terwijl sterke natuurverhalen over tafel gaan, zoals over de hand die tot bloedens toe werd gegrepen door een havik bij het ringen. Er is koffie, en hier en daar trekt iemand een flesje bier open.

Beeld Dingena Mol

Elly Schouten maakt met een tandenborstel voorzichtig een schedeltje schoon. Intussen heeft ze op haar papier al heel wat schedels en kaakjes verzameld. In hokken die ze met potlood bovenaan haar A3-vel heeft getekend, zijn de botjes gegroepeerd. Bij 'veldmuis' liggen drie kaakjes, in 'bruine rat' ligt een schedeltje.

"We determineren op schedeltjes," zegt ze, terwijl ze uit de berg grijze pluizenbollen een plat botje tevoorschijn haalt. "Dit is bijvoorbeeld een schouderblad, daarvan is veel lastiger te herleiden van welke muis hij komt." Schouten studeerde ooit af in de archeologie op botten van mensen en dieren; tijdens de pluisavonden wijdt ze zich aan haar oude liefde.

Aan de hand van de onder- en bovenkaak van een muis, kan goed worden afgelezen welke soort het is. Pluizer Edo Goverse (45) plukt met stoffige vingers aan een bal en legt uit: "Er bestaan drie typen muizen: spitsmuizen, woelmuizen en ware muizen."

Met een pincet legt hij een ­onderkaakje waaruit gemene tandjes steken op het witte vel papier. "Dit is van een bosspitsmuis," zegt hij. "Spitsmuizen zijn roofdieren. Ze kunnen met deze tandjes ­insecten doormidden bijten. Woelmuizen zijn planteneters, die hebben een heel ander soort tanden, en ware muizen zijn alleseters, die hebben knobbelkiezen - net als mensen."

De uilen eten de muizen en andere prooidieren - vaak in één keer - met huid en haar op. In elke bal zitten in principe dan ook alle onderdelen van een muis.

Zeldzame vondsten
Boven de tafels verspreidt zich langzaam een licht weeïge geur van ammoniak: de uilen hebben in de kasten waarin ze hun braakballen uitspuugden, duidelijk ook hun ­behoeften gedaan. Voor de pluizers levert dat geen ­gezondheidsrisico's op. Wel daarna even de handen wassen natuurlijk.

Zeldzame vondsten, zoals het schedeltje van een waterspitsmuis of de Noordse woelmuis - dat is waar de natuurliefhebbers het voor doen. Beide soorten zijn bij wet ­beschermd en Nederland is verplicht hun leefgebied te bewaken.

De Noordse woelmuis is een ondersoort die ­alleen in de noordelijke streken van Nederland voorkomt, het is een relict uit de ijstijd. Maar deze soort wordt vanavond niet verwacht: onder het Noordzeekanaal komen ze bijna niet voor.

De veldmuis voert deze avond de boventoon. Heel soms worden andere dieren dan muizen en ratten in de braakballen aangetroffen. Zoals de keer dat er een schedeltje van een appelvink werd ontdekt, of een poot van een houtsnip. In heel zeldzame gevallen stuit een pluizer op resten van een vleermuis of een veenmol, of een ring van een ­vogeltrekstation.

Nico Jonker beschouwt de uilenballenpluisavonden als een soort 'naaikransje voor mensen die niet van naaien houden'. "Het is altijd heel gezellig en we verzamelen zo op een leuke manier belangrijke informatie over soortgroepen die lastig te inventariseren zijn."

Interesse om een keer mee te pluizen? Mail harmat4@xs4all.nl

Bal met inhoud

Muizensoorten die dinsdag werden gevonden in de braakballen:
Veldmuis
Rosse woelmuis
Bosmuis
Dwergmuis
Huismuis
Aardmuis
Bosspitsmuis
Huisspitsmuis
Woelrat
Bruine rat

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden