Plus PS

Echtscheidingsadvocaat Gabi van Driem: 'De mannen waren bang voor mij'

Gabi van Driem (65) werd als feministisch advocaat bekend met straatverboden voor stalkers en deed talloze echtscheidingszaken. Vrouwen zijn er nog lang niet, zegt ze, het mag wel wat militanter. 'Jongen, ik kan je verhalen vertellen.'

Gabi van Driem Beeld Mark van der Zouw

Wraakporno op internet, bedreiging met verkrachtingsfantasieën, chantage met naaktfilmpjes. "Vroeger plakten mannen foto's van hun ex op de peperbus," zegt Gabi van Driem gelaten. "Schreven ze het adres en telefoonnummer van zo'n vrouw erbij met de tekst: die moet je pakken."

Een feministisch advocaat, wil ze maar zeggen, kijkt na 36 jaar praktijkervaring niet snel meer ergens van op.

"Nu gaat het weer over seksueel misbruik in de sport," zegt ze. "Het verbaast me helemaal niets. Lang voordat het ontuchtschandaal met de kerk uitbrak, had ik al een cliënt die door haar priester werd misbruikt. Ik heb ook een zaak gehad van een vrouw die werd verkracht door heel veel hooggeplaatste mensen op een politiebureau. Ik heb het uiteindelijk niet kunnen bewijzen, maar daar zijn levens kapotgemaakt, dat is onbeschrijflijk."

Laatst was ze op een bijeenkomst van Stichting Vrouw en Media, in 1982 mede door haar opgericht. Jonge vrouwen die spraken over de mannelijke cultuur op de werkvloer. "Ik dacht: jezus, is er nog zo weinig veranderd? Ik bedoel: ik weet wel dat het langzaam gaat, maar zo langzaam?"

Ze adviseert tegenwoordig klachtencommissies voor seksuele intimidatie in het bedrijfsleven. Het aantal meldingen neemt gestaag af. Dat betekent niets, aldus Van Driem.

"Vrouwen zijn sinds de economische crisis van 2008 gewoon banger hun baan te verliezen. Ze trekken liever een lange broek en een coltruitje aan en gaan naar een therapeut om te leren hoe ze om moeten gaan met het opspelende testosteron van hun mannelijke collega's."

U roept al jaren: de derde feministische golf komt eraan.
"Het duurt wel lang, hè? Jonge vrouwen denken: het is niet meer nodig. Maar als ze een paar jaar ouder zijn, net hun eerste kind hebben en gaan scheiden, krijg ik ze hier alsnog over de vloer met dezelfde tranen."

Het mag wel weer wat militanter?
"Absoluut."

Een collega zei dertig jaar geleden tegen de vrouw van wie hij ging scheiden: als jij Gabi van Driem als advocaat neemt, wissel ik nooit meer een woord met je.
"Ja, ja, de mannen waren bang voor mij."

Met reden?

Tevreden lachje. "Volgens mij val ik best mee."

Ze is net verhuisd: van de Reijnier Vinkeles­kade naar de Minervalaan, in het oude huis van Rosa Manus, die aan het begin van de vorige eeuw samen met vrouwen als Aletta Jacobs en Wilhelmina ­Drucker in de frontlinie stond van de ­eerste feministische golf. Van Driem is neergestreken in de oude dienstbode­kamer op de vierde verdieping.

"Ik ben de enige advocaat in Amsterdam die altijd kantoor aan huis heeft gehad. Het was ingegeven door het moederschap en bijbehorend schuldgevoel, maar het is me uitstekend bevallen."

Diezelfde ochtend nog kwam ze bij het opruimen van de verhuisspullen een brief tegen van haar grootvader, een zeer bemiddelde Duitse theaterarts uit een orthodox-joodse familie. Hij was gericht aan haar oma, een arme, begenadigde ­operazangeres uit Silezië, die zich ten faveure van haar man liet bekeren tot het jodendom.

Van Driem, net zelf voor de vierde keer oma geworden: "Ze zijn voor de nazi's gevlucht toen mijn moeder elf was. Na de oorlog is mijn opa weer vertrokken naar Duitsland. Hij ging vreemd met de juffrouw die mijn moeder Nederlandse les gaf. Dat pikte mijn oma niet. Heel heftig. Toen ik vanochtend die brief las, werd ik er doodziek van."

Wat stond er in?
"Dat mijn vader, de toekomstige man van zijn dochter, overal de schuld van was. Hij was concertmeester bij het Concert­gebouworkest en heeft mijn oma jaren onderhouden. Het is heel raar hoe dat gaat. Ik zie het ook wel bij mijn cliënten: dat mensen die er volgens mij niets mee te maken hebben, de schuld krijgen van de huwelijkscrisis."

"Toen ik het las, dacht ik: wat was mijn opa een arrogante man. Maar hij kondigde ook aan dat hij nog spullen uit het huis kwam halen, terwijl ons altijd is verteld dat hij dat onverwachts deed op het moment dat zijn dochter in barensweeën was van haar eerste kind. Ze wisten ook precies waar hij was, terwijl het verhaal was dat hij met de noorderzon was vertrokken."

Bent u boos op hem?
"Ik heb het altijd voor hem opgenomen. Ik heb alleen maar foto's gezien van een man die zijn dochter adoreerde. Ik vond het onverstandig van mijn moeder dat ze het nooit goed heeft willen maken, terwijl het haar grootste verdriet was dat ze hem nooit meer heeft gezien."

Wat was uw moeder voor vrouw?
"Een onuitstaanbaar dominante Jiddische memme. Zo iemand die op haar zeventigste nog demonstratief het plantsoen staat schoon te prikken. Als ze vriendjes van ons tegenkwam in de Beethovenstraat trok ze de sigaretten uit hun mond. Heel zielig: ze is aan longkanker overleden, terwijl ze zelf nooit een sigaret heeft aangeraakt."

Toen u mij vertelde dat u een boek over uw moeder aan het schrijven bent, zei u dat ze een voorbeeld voor u was.
"Ze had twee kanten. Toen ik kleine kinderen had, reed ze me overal naartoe. Als ik zitting had bij het hof, stond zij te wachten op de Prinsengracht. Kon ik snel de borst geven tussendoor."

Gabi van Driem, vooraan, in 1979 als coördinator van vrouwen­advies­bureau Eva Bijt Door Beeld Sreye Raviez/Hollandse Hoogte/Spaarnestad Photo

"Mijn oma borduurde bridgekleden en haakte pannenlappen. Die ging zij dan verkopen bij Gerzon in de Kalverstraat. Als Joods meisje moest mijn moeder in de oorlog van school. Met geld van de wiedergutmachung is ze alsnog Duits gaan studeren, om op haar 43ste les te gaan geven. Ze was geëmancipeerd, al gebruikte ze dat woord niet. Ze vond dat ze financieel onafhankelijk moest zijn, maar was net als haar vader: koppig."

Heeft u dat ook?
"Volgens mijn man ben ik eigenwijs en wordt het steeds erger."

Op haar zeventiende liep Van Driem weg van huis, niet lang nadat ze aan het Montessorilyceum in de Anthonie van Dijckstraat het gymnasiumdiploma had gehaald. Het was 1968, de summer of love, midden in de provotijd. Rare vriendjes en strenge ouders.

Van Driem wilde naar Moskou, naar het conservatorium om piano te spelen. In Amsterdam stond ze al ingeschreven aan de kleinkunstacademie. Haar ouders vonden haar niet fanatiek genoeg, dus besloten ze dat ze rechten moest gaan studeren aan de universiteit.

"Voor je 21ste had je niets te zeggen. Ze belden de directeur van de academie en lieten me van de lijst schrappen. Toen ik op kamers wilde, stuurden ze de politie op me af."

Niet veel later zat ze op een geheim adres in de stad en sprak tweeënhalf jaar niet met haar ouders. "Ik had de idiootste baantjes: vliegtuigen schoonmaken of met slagroom langs banketbakkers. Uiteindelijk kreeg ik de kinderbijslag. Daar redde ik het mee. Die studie stelde toch niets voor."

Hoe is het goed gekomen?
"Toen ik een hondje nam. Heel raar. Ik ging dat beestje laten zien en toen was het weer in orde. Maar Irwin, toen mijn vriendje en nu mijn man, hebben ze nooit goedgekeurd. Hij studeerde economie en verkocht stoelen bij de V&D. Dat was niet helemaal de schoonzoon die ze zich hadden voorgesteld. Ze deden wel alsof, maar nee..."

"Alleen mijn oma vond hem prima. Die had niet zulke kapsones. Met mijn opa had ze natuurlijk een heel best leven gehad, compleet met kindermeisjes, een naaister, een tuinman en een kokkin, maar zelf kwam ze uit een simpel nest."

"Haar oma was ganzenhoeder en haar vader trein­rangeerder. In de aktes stond dat haar opa verschwunden was. Die zocht goud in Amerika. Voor Irwin knipte mijn oma advertenties uit. Dan zei ze: ze hebben een nieuwe buschauffeur nodig, is dat niets voor jou?"

Was uw vader een autoritaire man?
"Helemaal niet. Hij liet alles aan mijn moeder over en deed alleen wat hij nodig vond. Zijn handen waren heilig. Hij raakte geen schroevendraaier aan en had altijd zijn violen en strijkstokken bij zich."

"Als wij met vakantie gingen, zat mijn vader met zijn camel jas in zijn crapaudje, terwijl mijn moeder aan het jagen was met de koffers. Dan riep hij vanuit zijn stoel: Lola, kunnen we weg? Mijn moeder was 25 jaar jonger. Zij was zijn mooiste viool."

Een ongebruikelijk leeftijdsverschil voor die tijd.
"Wij dachten dat hij hooguit tien jaar ouder was dan mijn moeder. Ik hoorde pas op mijn zeventiende welke leeftijd hij had. Wonderlijk hè?"

Was hij een gelukkige man?
"Hij had beroemder willen zijn. Hij vond zichzelf net zo goed als Yehudi Menuhin. Maar ik moet zeggen: hij had een mooie klank en een heel soepele streek. In de oorlog kon hij dirigent worden in Haarlem, maar Willem Mengelberg hield hem in Amsterdam. Hij is nooit verder gekomen dan tweede concertmeester. Hij was altijd nerveus. Mijn moeder zei: hij heeft geen ellenbogen."

Inmiddels is Van Driem 36 jaar advocaat, na kort in de vrouwenhulpverlening te hebben gezeten. De linkse gekte van begin jaren zeventig voorbij. Ze begon aan een proefschrift over de zegeningen van de rechterlijke macht in het China van Mao Zedong. Nu is ze blij dat ze het nooit heeft afgemaakt.

"Ik vind het heus heel grappig om foto's van mezelf te zien in een bakfiets met een heksenneus op," zegt ze. "Maar ik heb nooit iets gehad met het zwart-witdenken van die anarchistisch-feministische clubjes: lesbisch moeten zijn, omdat je niet met je onderdrukker naar bed mag."

Waar ze wel door werd getroffen: vrouwen van zeventig die naar het Jongeren Advies Centrum belden om voor het eerst van hun leven te vertellen dat ze als dienstmeisje van dertien werden verkracht door de heer des huizes.

Jeugdfoto Gabi van Driem Beeld Mark van der Zouw

Van Driem werd bekend met straatverboden voor stalkers en wist als eerste bij de rechtbank een aidstest af te dwingen voor een verkrachter. Ze stond talloze mishandelde vrouwen bij en pleitte onvermoeibaar voor gelijke beloning. Naar schatting deed ze vijftienhonderd echtscheidingszaken.

Ik zou zomaar denken: daar ligt een verband met uw opa en oma.
"Als je alleen voor vrouwen werkt, komen die zaken vanzelf binnen."

Zeker als je van het gestrekte been bent.
"Ik heb altijd de zaak gedaan die mijn cliënt wil. Soms ga je er dan vol in en soms juist niet. Er zijn nog regelmatig mannen die mij kennen als de advocaat van hun ex-vrouw en anderen naar mij doorverwijzen."

Tegenwoordig sturen rechters al snel aan op mediation.
"Een waardeloze mode. In het Nederlandse model zegt de mediator haast niets. Die laat de mensen praten. Dat zorgt ervoor dat de mannen in 98 procent van de gevallen financieel voordeel halen, want die weten hoeveel ze verdienen, wat voor hypotheek er is en wat voor levensverzekering. Een heleboel vrouwen, ook met zelfstandige banen, hebben geen idee."

Nog steeds?
"Nog steeds."

Met mediation voorkom je vechtscheidingen.
"Vechtscheidingen zijn in de hand gewerkt door de regering. Voor 1997 werd de één, meestal de vrouw, voogd en de ander toeziend voogd. Nu is er gezamenlijk gezag en willen die mannen opeens ­fiftyfifty voor de kinderen zorgen."

"Prima, als ze dat al vanaf de geboorte deden, maar dat is bijna nooit zo. Die mannen denken na de scheiding: mooi cadeautje, ik krijg de helft van de zorg. Lekker makkelijk als de kinderen kunnen praten."

Bent u nu niet...
"Geëmancipeerde vaders komen er wel uit, want die hebben altijd fiftyfifty voor de kinderen gezorgd. Maar je wilt als moeder niet dat jij parttime werkt en thuis zit, terwijl je kinderen worden opgevangen door de nieuwe partner van je man, omdat die het vertikt om voor de kinderen te zorgen."

U schept een clichébeeld.
"Ik ben niet rechtlijnig. Ik ben altijd degene die tegen cliënten zegt: dat kind heeft een vader, en zonder vader opgroeien is niet goed. Maar ik zie zo veel vreemde zaken."

"Intelligente vrouwen die voor hun huwelijk in een convenant regelen dat ze 875 euro per maand krijgen, terwijl hun man drie ton verdient. Dan zeggen ze tegen mij dat het alleen maar was omdat de accountant zei dat het moest."

Waarom zijn altijd de vrouwen zo naïef?
"Raar hè? Dat is toch iets in de hersenen. Ik denk dat liefde bij vrouwen anders en onvoorwaardelijker is. Maar, jongen, ik kan je verhalen vertellen. Mannen die tien jaar na de scheiding nog zo woedend zijn dat die prachtige vrouw bij ze is weggegaan dat ze over de hoofden van de kinderen steeds weer nieuwe dingen bedenken om haar juridisch te stalken. Dan hebben we het niet over belletje trekken of banden doorprikken."

Ziet u het ook weleens andersom?
"Natuurlijk."

Wat zegt u dan?
"Zo'n vrouw neem ik niet als cliënt."

Hoe is bij ú thuis de rolverdeling?
"Irwin is sinds zijn pensionering mijn huisman. Hij kan enorm goed stofzuigen en koken. Vroeger was het een continue strijd wie wat deed. In de gang hing een bord met ieders taken erop, maar in de praktijk deed ik veel meer."

U bent al sinds uw zestiende bij hem.
"Op een gegeven moment, toen ik veel echtscheidingen deed, keek ik naar mijn boekenkast en dacht ik: wat zou hij meenemen als wij ruzie krijgen? Maar wij zijn twee vuurtekenen: leeuw en ram. Never a dull moment."

Ik dacht dat u zo'n rationeel mens was.
"Ik geloof ook dat ik aan een handdruk kan voelen wat voor vlees ik in de kuip heb. Mijn vader zag geestverschijningen en was mediamiek: die kon pijnen weg halen met handopleggingen."

Waarom neemt u alleen slachtoffers als cliënt?
"Je mag je toch specialiseren? Bij NautaDutilh doen ze geen toevoegingen, want dat brengt te weinig geld in het laatje. Wij hebben de luxe dat we geen agressors hoeven te verdedigen."

Is dat niet wat makkelijk: laat mijn collega het vuile werk maar opknappen?
"Er zijn er genoeg die dat willen doen. Een man als Gerard Spong geniet ervan om tegen het OM te ageren."

"Op de ­Vinkeleskade had ik op een gegeven moment een collega die het verkeerde volk binnenhaalde. Die zaten in de wachtkamer naast een misbruikte vrouw. Dat paste niet. Wij zijn een merkartikel: vrouwen moeten zich bij ons veilig
voelen."

Bent u zelf banger geworden van al die verkrachtingszaken?
"Ik heb altijd een hond. Ik weet wat er allemaal losloopt. Als de kinderen alleen op de fiets door de bossen gaan, dan... Zij hebben die angst niet, maar ik vind dat wel moeilijk."

Heeft u na een zaak weleens een psycholoog bezocht?
"Goede vrienden van ons zijn psychologen, daar praat ik weleens mee. Toen ik net advocaat was, ben ik heel ziek geweest. Tien dagen hoge koorts. Volgens mij was dat puur om de ellende te verwerken. Maar voor de rest? Het is gewoon: in je agenda kijken wat er speelt en voor de rest het laatje dichtdoen."

Wat mij opvalt: u heeft het nooit over moslimvrouwen.
"Ik ken de verhalen. De vrouw van de imam die nooit het daglicht ziet. Of nog erger: gedwongen huwelijken, clitoris­besnijdenissen."

Vormen die vrouwen niet het nieuwe strijdtoneel voor het feminisme?
"Er zijn inmiddels heel wat advocaten die een hoofddoek dragen. Ik zie daar wel een taak voor hen. Maar ik vind het bevoogdend om het zelf te doen. Moet ik mij in die gemeenschap dringen en zeggen: hier ben ik?"

Misschien wel. U zegt zelf: het mag wel wat militanter.
"Ik heb het me wel afgevraagd hoor. Maar ik dacht: ik heb al zo het druk met die andere doelgroep en dit is nog eens erger. Vrouwen die hier aankloppen worden altijd geholpen, maar als ze niet komen, kan ik er niets mee."

'Ik geloof dat ik aan een handdruk kan voelen wat voor vlees ik in de kuip heb' Beeld Mark van der Zouw

Gabi van Driem
4 augustus 1951, Amsterdam

1962-1968
Gymnasium A, Montessori­lyceum Amsterdam

1968-1973
Studie rechtsgeleerdheid, Universiteit van Amsterdam

1972
Oprichting Rechtswinkel Amsterdam

1981-heden
Feministisch advocatenkantoor Van Driem Advocaten

1986
Publicatie In haar recht, een juridisch handboek voor ­vrouwen (2009 herziene druk)

1990
Harriët Freezerring, emancipatieprijs van Opzij

1998
Door Elsevier uitgeroepen tot een van de belangrijkste vijftig vrouwen van de eeuw

1999
Roman Het Laatste Woord

2004
Aletta Jacobsprijs

2004
Roman Schaduwleven

Gabi van Driem woont in Amsterdam, is getrouwd, heeft drie dochters, drie kleindochters en een kleinzoon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden