Plus

Dromen van melk tijdens Sleep van Max Richter

Neurospycholoog Erik Scherder legde in het Concertgebouw uit hoe belangrijk slaap is. Zaterdagnacht realiseerde het publiek in de Grote Zaal, dat door Max Richters Sleep trachtte heen te slapen, zich dat ook.

Van middernacht tot acht uur 's ochtends kon het publiek luisteren naar Sleep, of er lekker doorheen slapenBeeld Milagro Elstak

Slapen in de Grote Zaal van het Concertgebouw - altijd al eens gewild. Maar zoiets doe je niet. Als kritisch luisteraar behoor je wakker te blijven. Komt bij dat echt slaapverwekkende concerten in het Concertgebouw een zeldzaamheid zijn geworden.

Maar zaterdag was alles anders. De uitvoering van Max Richters stuk Sleep, dat om middernacht begon en zondagochtend om acht uur eindigde, kun je gerust het allerslaapverwekkendste concert in de geschiedenis van het Concertgebouw noemen. En dat was ook de bedoeling.

Veldbedden
Beneden in de zaal waren zelfs 250 veldbedden klaargezet, waarop de mensen, naar de uitdrukkelijke wens van Richter, door de muziek heen konden tukken.

De Britse, in Duitsland geboren componist schreef Sleep als zijn 'persoonlijke slaapliedje voor een frenetieke wereld'. Het is zijn 'manifest voor een langzamer levenstempo'. Het stuk is ook een tegengeluid voor de complexiteit en de ontoegankelijkheid van veel avant-gardemuziek uit de twintigste eeuw.

Richter: "Het modernisme heeft ons veel verbijsterende muziek gegeven, maar we zijn ook onze wiegeliedjes kwijtgeraakt."

En dus schreef hij zijn eigen eight hour lullaby. Acht uur lang tamelijk basale akkoordprogressies in Fis groot, overwegend 'zacht' en altijd langzaam gespeeld, door een pianist (Richter zelf) en een strijkkwartet met een extra cellist.

Gebruiksmuziek
Zacht slaat hier op de expressie, want door de versterking van het ensemble klinkt de muziek voor klassiekemuziekbegrippen behoorlijk luid. De strijkers klinken door de versterking trouwens ook erg metalig, al maken we nu een fout: bij Sleep kun je beter je poporen opzetten.

En het is muziek om bij te slapen, niet om kritisch te wegen. Functionele muziek. Gebruiksmuziek. Muzak, met de zak van slaapzak.

Toch zit er voor Richter ook nog een andere kant aan. Hij is gefascineerd door wat er in de hersenen gebeurt als we slapend naar muziek luisteren. Met de Amerikaanse neuroloog en schrijver David Eagleman maakte hij de opera Sum (Latijn voor 'ik ben') op basis van diens boek Sum: Forty Tales From the Afterlives, dat gaat over de mogelijkheden van een hiernamaals, gerelateerd aan dromen en hersenactiviteit tijdens de slaap.

Pyjamadragers
Vrijdagavond verrichtten neuropsycholoog Erik Scherder en slaaponderzoeker Ysbrand van der Werf in de Grote Zaal al enig theoretisch voorwerk op Sleep, in een fascinerend college over de functies van slaap.

Conclusies: de noodzaak van acht uur slaap is een fabeltje (6,5 uur geeft de laagste mortaliteit), door te slapen komen we (vaak) tot oplossingen en een slaapmutsje is slechts een zuipexcuus.

Wat zagen we tijdens Sleep in het Concertgebouw? Een meisje met een poezenslaapmuts op. Pyjamadragers. Een man met een zonnebril. Twee blote voeten op de rand van het balkon, boven de dubbele s van de cartouche met de naam Strauss.

En een zee van verticaal geposi­tioneerde mensen op veldbedden, al dan niet met het bijgeleverde slaapmasker voor de ogen. De meesten liggen al als Richter kort de zaal toespreekt. "We gaan nu Sleep spelen. See you on the other side."

31 delen, 31 zinnen
Sleep bestaat uit 31 delen. Daarom nu 31 indrukken in 31 zinnen.

1. Richter speelt de eerste zestien minuten steeds dezelfde akkoordprogressie.

2. In minuut zeventien komt er een elektronische laag bij, met veel reverb.

3. De muziek blijft hangen in een eindeloos herhaald Fis groot-akkoord, dat pas minuten later verdwijnt in een mist van galm.

4. Jezus-Maria-en-Jozef, wat een compositorische gemakzucht, denk ik iets te vaak.

5. Na een half uur zie ik nog maar 25 mensen zitten en actief luisteren; de rest van de mensen is horizontaal gegaan.

6. De man met de zonnebril is nu ook gaan liggen.

7. Fotografen nemen stiekeme foto's van slapende mensen.

8. Na veertig minuten moet ik voor het eerst gapen.

9. Om 1.35 uur besluit ik in m'n slaapzak te kruipen.

10. De strijkers verlaten het podium.

11. Alleen de sopraan blijft zitten.

12. De zaal schrikt wakker als die sopraan een nogal snijdende vocalise inzet.

13. Na twee uur verlaat Max Richter het podium.

14. De teruggekeerde strijkers spelen met hoofdtelefoons op samen met elektronische klanken.

15, 16, 17, 18, 19. Ik slaap tot 06.00 uur een halfslaap, waaruit ik telkens ontwaak als de muziek heel even stopt of van intensiteit verandert.

20. Ik hoor alwéér diezelfde akkoordprogressie, maar nu door de strijkers gespeeld.

21. Ik begin medelijden met, of bewondering voor de musici te krijgen.

22. Ik voel een latente woede opkomen.

23. Het woord 'uitmelken' krijg ik m'n hoofd niet meer uit.

24. Ik dut weer in en droom van melk.

25. Om zeven uur gaat in de zaal onbedoeld een elektronische wekker af.

26. Richter en het ensemble zetten het Fis groot-slotakkoord in, dat dertig minuten in beslag neemt.

27. Het einde komt in zicht - de muziek wordt langzaam harder en harder en begint dan geleidelijk uit te sterven.

28. Precies om 08.00 uur stopt de muziek.

29. Veel mensen worden wakker, anderen blijven noest doortukken.

30. Het applaus wekt ook de laatste slapers.

31. Opmerkelijk stil verlaten de mensen de Grote Zaal, van wie velen met een glimlach om de mond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden