Plus

Doen we zelf genoeg om de wereld te redden?

Altijd zit dat stemmetje in je hoofd: dit mag niet, dat mag niet. Geen vlees meer, niet meer vliegen, kort douchen. En je doet het toch. Dat gaat steeds vaker knagen. Leef ik wel goed genoeg? Waarom help ik gewoon mee de aarde te verwoesten? 'Dat schuldgevoel is juist goed.'

Beeld Merel Corduwener

Afgelopen maand moest ik voor een interview in Kopenhagen zijn. Dat was geen straf: Kopenhagen is een fijne stad, ik sliep in een prima hotel en de twee regisseurs die ik sprak hadden een interessant verhaal.

's Avonds dronk ik een Deens speciaalbiertje en at ik stegt flæsk, het nationale gerecht van Denemarken bestaande uit aardappelen, peterseliesaus en veel speklapjes. Toen ik dat allemaal achter de kiezen had schonk de serveerster een iets te groot borrelglas aquavit voor me in, waarna ik licht aangeschoten terug naar mijn hotel liep, tevreden over mijn dag, mijn baan en mijn eigen leven.

De volgende ochtend hing de vlag er anders bij. Dat glas aquavit was echt te groot geweest. En dat halve varken dat ik had opgegeten: was dat nou nodig? Straks vloog ik weer terug naar Amsterdam: had dat interview niet ook via Skype gekund, vroeg ik me opeens af. Ik wist toch hoe funest korte vluchten zijn voor het klimaat? Goed beschouwd waren mijn 24 uur in Kopenhagen ten koste gegaan van m'n gezondheid, het leven van een dier en het milieu.

Puberaal
Ik herkende dit knagende gevoel wel, het stak de laatste tijd steeds vaker de kop op. Het gevoel voortdurend tekort te schieten, onvoldoende te doen, fout bezig te zijn. Schuldgevoel.

Je hoeft niet enorm je best te doen om je te wentelen in dat schuldgevoel. Het is dat altijd latent aanwezige zeurderige stemmetje in je hoofd, en anders is er altijd wel een ander die je wijst op iets waarover je je schuldig zou moeten voelen. Weet je wel hoe slecht dat flesje mineraalwater is voor het milieu?

En die vuurkorf, daar krijgen je buren dus kanker van. O, je woont in Nieuw-West: lekker de boel aan het gentrificeren daar? En ben je je trouwens wel bewust van al je privileges, als heteroseksuele witte man?

Schuldgevoel is geen emotie om erg trots op te zijn. Het heeft iets kleins, iets jankerigs, iets puberaals. Of je doet het goede, of je doet iets dat slecht is, maar ga je dan achteraf ook niet beklagen over je wroeging.

En zo kun je je zelfs schuldig voelen over je eigen schuldgevoel: kan het egocentrischer?

Bij de wereld in het krijt
Volgens filosoof Coen Simon heeft schuldgevoel niet alleen maar negatieve aspecten, maar is het onlosmakelijk verbonden met wat ons als mens definieert: het hebben van een vrije wil. In 2013 schreef Simon voor de Maand van de Filosofie een essay over schuldgevoel.

Daarin haalt hij de Duitse filosoof Heidegger aan, die vaststelde dat schuldgevoel voortkomt uit het gegeven dat de mens in een wereld wordt geworpen die hij niet zelf heeft gecreëerd. "Alles wat wij hebben komt voort uit omstandigheden waar wij zelf niets voor hebben hoeven doen. Daarom staan mensen altijd in het krijt bij de wereld."

Beeld Merel Corduwener

Simon onderscheidt twee soorten schuldgevoel. De eerste, de negatieve variant, is het gevoel altijd tekort te schieten. Dat kan pathologische vormen aannemen. "Dit knagende gevoel staat op gespannen voet met wat ieder mens wil: gemak. Schuldgevoel staat geluk in de weg."

Dit negatieve schuldgevoel kan leiden tot polarisatie: mensen gaan elkaar de maat nemen. "Dat is tekenend voor het maatschappelijke debat: iedereen wijst de ander voortdurend op wat die fout doet. Zo lijkt het of je heel begaan bent met de wereld, maar het komt voort uit de behoefte om de eigen schuld te verhullen."

Schuldgevoel heeft een positieve kant, zegt de filosoof. Schuldgevoel is ook een voorwaarde voor leven in vrijheid, zegt Simon. "Mensen die vrij zijn om te kiezen kunnen het goede of het slechte doen. Schuldgevoel ligt in het verlengde van verantwoordelijkheid. Als er geen schuldgevoel zou zijn, zou er ook geen vrijheid zijn."

Inpeperen
Schuldgevoel is diep verankerd in het calvinisme, en daarmee in onze maatschappij. "De wereldse interpretatie van de erfzonde," noemt Simon het.

Volgens de Vlaamse godsdienst­filosoof Dennis Vanden Auweele, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, hebben mensen nu zelfs meer last van schuldgevoel dan in de tijd toen de kerk nog een belangrijke plek innam in de maatschappij. "Vroeger stond je in het krijt bij god en kreeg je het schuldgevoel iedere zondag ingepeperd, nu kun je je overal schuldig over voelen."

Het christendom is niet de enige religie waarin schuldgevoel zo'n prominente plek heeft, zegt Vanden Auweele. "Feilbaar zijn is een religieuze boodschap." Het idee dat je altijd meer zou kunnen doen om problemen op te lossen is wel een tamelijk nieuw, Westers idee. "In andere culturen is er veel meer affiniteit met tragiek, met fataliteit, het lot. Wij denken dat we, tot het moment dat elke misstand uit de wereld is, te weinig doen."

Schuldgevoel kan fungeren als de verbindende schakel tussen bewustwording en actie. Concreet: pas als je weet hoe slecht vliegreizen zijn voor het milieu kan je je er schuldig over voelen. De volgende stap is dat je daadwerkelijk minder gaat vliegen.

Het inpeperen van schuldgevoel kan ook averechts werken, denkt Simon. Als voorbeeld noemt hij de ecologische voetafdruk: de schade die wij door ons zijn toebrengen aan de aarde.

De voetafdruk is een effectieve visualisatie van de CO2-uitstoot van de mens, maar is volgens Coen geen stimulans om gedrag te veranderen. "Het is een metafoor die alleen maar benadrukt wat we verkeerd doen, maar die niet aanzet om het beter te doen: je kunt het heel slecht of iets minder slecht doen. Dat leidt uiteindelijk tot onverschilligheid. We zouden op zoek moeten naar een metafoor die gezamenlijkheid organiseert, in plaats van een die ons inpepert dat we er eigenlijk niet mogen zijn."

Afkopen
In het boek Terra Incognita wijzen de Vlaamse wetenschappers Peter Tom Jones en Roger Jacobs ook op de risico's van de ecologische voetafdrukmetafoor. "Het kan niet de bedoeling zijn om mensen een schuldgevoel aan te praten. Wel kan men duidelijk proberen te maken wat de gevolgen zijn van overconsumptie zodat men het consumptiepatroon kan bijsturen. Men moet niet culpabiliseren, maar responsabiliseren."

Het afkopen van schuldgevoel, door bij elk vliegticket een paar bomen te laten aanplanten, is volgens Simon een 'onverschilligmaker van jewelste'. "Je kun lekker doorgaan met wat je al deed, maar met behoud van een goed gevoel."

Ontslaat dat ons dan van de plicht om in ieder geval te proberen om het goede te doen? Concreet: zou ik de volgende keer dat interview met die twee Deense regisseurs toch via Skype doen? Dat stukje vlees laten staan? Gewoon water uit de kraan drinken?

Kansloze exercitie
Ja, natuurlijk is het goed om bewuster te consumeren en om rekening te houden met wat je gedrag betekent voor de wereld om je heen. Volgens Vanden Auweele is het een kansloze exercitie om te proberen van je schuldgevoel af te komen, omdat het een essentieel onderdeel is van het mens zijn. Leer leven met je schuldgevoel, zou hij adviseren.

Simon gaat nog een stap verder: omarm het schuldgevoel en zie het als een voorwaarde voor leven in vrijheid, als een consequentie van het kunnen maken van keuzes. "We nemen nu eenmaal plaats in op deze wereld. Radicaal geredeneerd is de enige manier om van elk schuldgevoel af te komen is er een einde aan maken. En zelfs dan stoot je CO2 uit."

Beeld Merel Corduwener
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden