Documenten tonen Joods leven in de diaspora

AMSTERDAM - Bij de Bijzondere Collecties van de UvA is op een expositie het neusje van de zalm te zien van oude, kostbare Joodse handschriften. Uit de collectie van een gefortuneerde Zwitser.

Conservator Emile Schrijver van de Universiteit van Amsterdam heeft het liever niet over een 'schatrijke' Zwitser, maar een 'gefortuneerde'. Toch een iets nettere manier om aan te duiden wat René Braginsky wel is: rijk, met een enorme collectie Joodse handschriften.

Schrijver wist wel dat in Zwitserland, op een paar kilometer afstand van elkaar, een aantal van de grootste verzamelaars van judaïca zat. En juist één van de grootste spelers wilde zijn boeken, rollen en manuscripten etaleren. Ze hadden frisse lucht nodig, vond deze verzamelaar, Braginsky.

Schrijver zorgde ervoor dat de kostbare Joodse handschriften te zien waren in de stad die volgens hem een belangrijke rol speelde in de geschiedenis van diezelfde geschriften: Amsterdam.

En waarschijnlijk is dat ook meteen de enige keer dat de Braginskycollectie te zien zal zijn in Europa, want hierna verhuizen de stukken naar New York en naar Israël.

''Hij is echt een mecenas,'' aldus Schrijver. ''En zijn collectie is enorm uitgebreid: de collectie van de UvA bezit bijvoorbeeld vijftien Joodse manuscripten uit de middeleeuwen, hij 67.'' Terwijl de collectie van de UvA, de Bibliotheca Rosenthaliana, toch één van de grootste in Europa is.

Een ander voorbeeld waar Braginsky's collectie in grossiert: huwelijkscontracten. Rijkbewerkte, soms felgekleurde perkamenten uit Italië, Marokko, Israël en Gibraltar. ''Het is Joods gebruik allerlei verbintenissen vast te leggen in een contract,'' aldus Schrijver. ''Dus ook een huwelijk.''

''Dat was trouwens best vrouwvriendelijk,'' merkt hij op. ''Er werden allerlei maatregelen opgeschreven die bepaalden wat er met de vrouw zou gebeuren in geval van scheiding of vreemdgaan.''

De huwelijkscontracten werden voorgelezen tijdens de ceremonie, en daarom - soms heel rijk - geïllustreerd, zodat de hele gemeenschap kon zien wat voor een mooi contract het paar wel niet had. Overigens werden sommige contracten hergebruikt, zoals te zien is op de tentoonstelling. De rijkversierde rand is gebleven, het binnengedeelte met de namen van het bruidspaar is vervangen door een ander, vermoedelijk voor een familielid. Een achttiende-eeuwse versie van de hergebruikte bruidsjurk.

Verder omvat de tentoonstelling een wand vol Estherrollen, rollen met de tekst van het bijbelboek Esther die worden voorgelezen tijdens het poerimfeest, het joodse carnaval. Terwijl Thorarollen niet versierd worden, is dat bij Estherrollen wél toegestaan, en dus staan er, oneerbiedig gezegd, plaatjes op. Schrijver: ''En er zijn op de wereld maar drie Estherrollen met een gouden handvat. Eén ervan hangt hier.''

Er hangen rollen uit Italië en Duitsland, maar het pronkstuk is misschien wel een rond 1900 vervaardigde zeven meter lange rol uit India, compleet met illustraties met vrouwen die een stip op het voorhoofd dragen.

De Amsterdamse inbreng varieert: een huwelijkscontract - in tegenstelling tot die uit het zuiden is deze variant gegraveerd en grijs - een Estherrol uit 1701, maar vooral: boeken. Schrijver: ''In het jodendom gold een handgeschreven werk als chic, omdat dat met heiligheid in verband wordt gebracht. Veel van die boeken werden overgeschreven uit gedrukte boeken.''

En die gedrukte boeken kwamen uit Amsterdam. ''Omdat Amsterdam zo succesvol daarin was, ontstond er een zogenoemde Amsterdamse letter in het Hebreeuwse schrift, die heel veel gebruikt werd. Dat stond dan ook groot op de voorkant: 'Amsterdam', terwijl de boeken daar niet eens geschreven werden. Maar ze gebruikten wel de 'letter'.''

De tentoonstelling heet een reis door de Joodse wereld te zijn, omdat de stukken overal vandaan komen. Niet zelden zijn ze ergens beland door inquisitie, censuur of een andere reden voor diaspora. Schrijver: ''Maar het wonderlijkst is misschien dát het bewaard is gebleven. Dat we het na zevenhonderd jaar nog kunnen laten zien.''

Een Reis door Joodse Werelden. Hoogtepunten uit de Braginsky Collectie, te zien vanaf van morgen t/m 17 januari bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, Oude Turfmarkt 129. (MAAIKE SCHOON)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden