Plus

'Dit was het eerste huis van steen, tussen houten krotjes'

Grachtenpanden, treinstations, herbergen, tuinen, stadspoorten en buitenhuizen zijn dit weekend geopend tijdens de Open Monumentendagen. De relatie tussen stad en land staat centraal. Het Parool bezocht er vast 4.

Buitenhuis Wester-Amstel aan de Amsteldijk-Noord. Beeld Carly Wollaert

Buitenhuis Wester-Amstel

Achter de gietijzeren rococopoort leidt een grindpad naar de zijdeur van de statige zeventiende-eeuwse buitenplaats Wester-Amstel. De Amsterdams koopman Nicolaas Pancras, enige jaren burgemeester van de stad en lid van de Amsterdamse kamer van de VOC, liet dit 355 jaar oude lusthof langs de Amstel bouwen om met zijn gezin de drukte en stank van de stad in de zomer te ontvluchten.

Het lusthof kende na zijn vertrek een scala aan eigenaren, veelal rijke koopmannen. In 1900 werd Wester-Amstel het bezit van Jacques Lissone, grondlegger van de Nederlandse reisindustrie en de betovergrootvader van Søren Ludvig Movig (53), die deel uitmaakt van de ­familiestichting van Wester-Amstel die sinds ruim dertig jaar eigenaar is van de buitenplaats.

Geen enkel familielid woont nog op Wester-Amstel. "Mijn grootouders hebben er nog wel gewoond. Ik kwam er als kind over de vloer. Maar de vier zoons zagen het niet zitten om het over te nemen. De boel was behoorlijk aan onderhoud toe."

"Bovendien was het flink stoken. Het huis werd verwarmd met turf en hout en was moeilijk warm te houden. Bediendes waren er wel vier uur mee bezig," zegt Movig in de opkamer waar het geschilderde portret van zijn grootvader nog hangt.

Movig geeft een korte rondleiding langs de keuken met originele 'witjes' (tegeltjes), de voormalige stallen waar vroeger de koetsen en paarden stonden en die thans een galerie zijn en de victoriaanse theekoepel.

"De familie kwam hier aan het eind van de middag altijd vrolijk vandaan. Dus of het alleen thee was die hier geserveerd werd...?"

Achter het lusthof ligt het drie hectare (zes voetbalvelden) grote landgoed met een moestuin, de keerlus waar de paard-en-wagens konden draaien en de prachtig onderhouden kastanjelaan waar voor elke pasgeboren nazaat een boom is geplant. Meer dan vijftig vrijwilligers helpen momenteel de tuin te onderhouden.

Groengebied Amstelland pacht en beheert Wester-Amstel sinds 1989. "Maar ik heb nog altijd een sleutel van het huis," zegt Movig. De familie beraadt zich momenteel over de toekomst van Wester-Amstel. "Het erfpachtcontract loopt over twee jaar af. Het Groengebied wil om financiële redenen van het huis af."

Herberg Zeeburg aan de Zeeburgerdijk. Beeld Carly Wollaert

Herberg Zeeburg

Herberg Zeeburg ligt aan het einde van de Zeeburgerdijk en is in 1675 op de fundamenten van Fort Zeeburg gebouwd. Voor de herberg staan de twee grote bomen die al op oude foto's, in kleiner formaat, te zien zijn.

De ingang voor de bezoekers lag aan de kant van de voormalige Zuiderzee. Het aangevoerde vee uit Friesland, Groningen, Denemarken en Duitsland werd hier uitgeladen en soms nog vetgemest voordat het werd verkocht op de Amsterdamse veemarkt.

"Vijftien jaar geleden kwam een mevrouw van in de negentig langs die vertelde dat haar vader hier herbergier was. Ze kon nog aanwijzen waar het biljart en de toog stonden," zegt de huidige bewoner Henk Genet (69), die de herberg veertig jaar geleden met zes anderen kraakte.

"Het was een bouwval en wij vreesden voor sloop. We konden destijds alleen in de vijf kamers op de begane grond verblijven. Beneden was de boel ondergelopen en naar boven kon je helemaal niet meer."

Tot 1915 was de herberg, waarvan oude foto's in de gang hangen, nog in bedrijf. "Jacob Olie heeft het pand en de ernaast gelegen uitspanning nog gefotografeerd. Het was een bekend adres voor de Amsterdammers. De bezoekers dronken hier thee."

In het pand, het oudste van de Indische Buurt, bevindt zich een drijvende kelder om de opgeslagen waren te beschermen tegen de eb en vloed van de Zuiderzee. "Het is zo ingenieus gemaakt. Er kwam geen spat water binnen."

"Wij stellen ons pand open omdat we het graag aan de Amsterdammers laten zien. We willen de geschiedenis delen. Vaak komen voorbijgangers naar ons toe en vertellen welke herinneringen zij aan dit pand hebben. We merken dat velen een binding hebben met dit huis," zegt Marja Bijlsma (64).

Op een bordje in de tuin staat dat Amsterdamse paartjes er sinds mensenheugenis hun namen in de ruiten mochten kerven.

De woongroep die er nu woont, wil het pand overigens graag kopen om het te kunnen restaureren en vaker open te stellen voor publiek.

Het Polderhuis aan de Rustenburgerstraat. Beeld Carly Wollaert

Het Polderhuis

In de Rustenburgerstraat in De Pijp staat een opvallend losstaand en lager gelegen - op polderniveau - huisje. De arbeiderswoning van 94 vierkante meter groot, bekend als het Polderhuis, werd in 1865 door timmerman, schilder en miniprojectontwikkelaar Jan van Bemmel gebouwd te midden van tuinderijen in de gemeente Nieuwer-Amstel. Hij vroeg aan de 'poldermeesteren' om 'een huis van steen, met pannen gedekt' te mogen bouwen.

"Het was in dit buitengebied het eerste huis van steen. Rondom stonden houten krotten met moestuintjes," vertelt de huidige bewoner Bram Bos (49), die er bijna dertig jaar geleden als student kwam te wonen en in de geschiedenis is gedoken.

Op de drie etages woonden (vaak kinderrijke) families. Er waren twee deuren aan de voorkant. Een van deze deuren leidde via een steile trap naar de eerste en tweede etages.

"Bovenin, op de zolder, verbleven meestal oudere echtparen, omdat de ruimte daar nog kleiner was. Er waren een bedstee en een klein keukentje en het was er donker en koud. Via die steile trap moesten ze hun poepdoos naar beneden slepen om die te legen."

Voor de benedenetage betaalde men 3 gulden per week en voor de zolder 1 gulden en 5 cent. "Ik trof in het archief een briefje uit 1881 aan van bewoner Hendrik Krook, 'asch en vuilnis ophaalder', die toestemming vroeg aan de poldermeesteren om met zijn gezin in een woonschuit in de sloot te wonen. De etage was hem te duur geworden."

Rond 1890 zat rijtuig- en wagenmakerij Van der Roest op dit adres en vlak voordat Bos er kwam te wonen, was het autoschadebedrijf van Jan en Willem Overweg er jarenlang gevestigd. Op de gevel prijkt nog het plakkaat van het bedrijf.

"Het waren de gebroeders Bever van de Rustenburgerstraat. Hun vader woonde hier en achter het huis was het autobedrijf."

De familie Overweg verkocht het pand aan een projectontwikkelaar, die het weer van de hand deed aan Bos. In 2000 werd het een gemeentelijk monument. Bos, bioloog, heeft er een energiezuinig huis van gemaakt en maakt geen gebruik meer van gas. Tijdens een rondleiding op de Open Monumentendagen wil hij de bezoekers laten zien op welke wijze hij dit heeft gedaan.

Tijdens de verbouwing kwam hij de eerste steen tegen die Anton Jan Cozijnsen had gelegd. Bos vond een ver familielid met dezelfde naam en liet hem, samen met zijn destijds vijfjarige dochter Jeanne, ook de laatste steen leggen.

Zestig monumenten

Zestig monumenten doen komend weekend mee aan de Open Monumentendag in Amsterdam. Voor 28 monumenten is het de eerste keer dat zij hun deuren gratis openstellen. Het thema van deze 31ste Monumentendag is 'Boeren, burgers en buitenlui', waarbij de relatie tussen stad en land centraal staat.

"Passend bij het thema heeft de dag dit keer wel een flinke actieradius," aldus de organisatie. "Van het beschermde stadsgezicht van Sloten tot de vijftigjarige Bijlmer en van de Krijtmolen in Noord tot de buitenplaats Wester-Amstel in de richting van Ouderkerk."

Er zijn wandelingen door bijvoorbeeld de verdwenen Bijlmer of door de Van der Pekbuurt, lezingen, boot- en fietstochten langs dijken en boerderijen, ritjes met de historische tram, exposities, workshops, dauwtrapactiviteiten en speciale avond- en juniorprogramma's. Zaterdagavond is er een avondprogramma in Arti et Amicitiae op het Rokin.

Voor informatie: www.amsterdam.nl/openmonumentendag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.