Plus

Directeur Human Rights Watch: 'Vrije pers is een waarborg'

Het indammen van de persvrijheid is het eerste wat autocratische leiders doen als ze aan de macht komen, waarschuwt directeur van Human Rights Watch Kenneth Roth. Donderdag is hij te gast in De Balie.

Kenneth Roth, directeur van Human Rights Watch Beeld AFP

"Journalistiek is niet zomaar een beroep, ze is een essentieel onderdeel van een goed functionerende democratie. Mensen vergeten dat nog wel eens," zegt Kenneth Roth, directeur van Human Rights Watch.

Hij blijft zijn boodschap daarom tot in den treure herhalen. Hij is bezorgd over het groeiend aantal landen waar persvrijheid steeds minder een vanzelfsprekendheid is.

Roth is in Amsterdam voor het Human Rights Weekend dat voor de zevende keer in debatcentrum De Balie plaatsvindt. Vier dagen lang wordt er gedebatteerd en worden er films vertoond over mensenrechten. Vanavond spreekt Roth onder meer met minister ­Sigrid Kaag ­(Buitenlandse Handel), vrijdag vindt er een ­gesprek over persvrijheid plaats.

"Het is hoofdstuk één in het handboek van ­iedere autocratische leider: het indammen van de vrije pers. Zij zijn als de dood voor onafhankelijke media en proberen journalisten daarom het zwijgen op te leggen."

"Het gaat altijd volgens hetzelfde patroon: een 'sterke leider' wordt gekozen door het volk, en om zijn macht te verstevigen begint hij met het indammen van de vrije pers. Hoe onzekerder de leider is over zijn positie, hoe rigoureuzer hij te werk gaat."

Wat staat er nog meer in dat handboek?
"De tweede stap is activisten het leven zuur maken en de derde het naar hun hand zetten van de rechterlijke macht. Journalisten lopen het meeste gevaar in landen met een autocratische leider die door verkiezingen aan de macht is ­gekomen. In echte dictaturen of in landen met militaire regimes speelt dat minder, want daar is überhaupt geen vrije pers."

In landen als Saoedi-Arabië en Myanmar zijn journalisten hun leven ook niet zeker.
"Zeker, de moord op Jamal Khashoggi is daar een triest voorbeeld van. En in Myanmar zitten twee verslaggevers van persbureau Reuters al meer dan een jaar vast. Maar die regimes pretenderen niet eens dat ze vrije pers toestaan."

"Wat ik wil benadrukken is hoe belangrijk een vrije pers is om een gezonde democratie in stand te houden. Zie Rusland: alles wat je daar op televisie te zien krijgt, is Poetinpropaganda. Of kijk naar hoe Viktor Orbán in Hongarije de onafhankelijke pers heeft overgenomen en naar het aantal journalisten dat vastzit in Turkije."

"Allemaal landen waar om de paar jaar verkiezingen plaatsvinden, maar die zijn vooral bedoeld om de macht van de leider te legitimeren. Van echt vrije verkiezingen is geen sprake, omdat alle critici de mond zijn gesnoerd. Voor dit soort leiders zijn onafhankelijke journalisten vervelende sta-in-de-wegs."

Hoe beziet u in dit licht de situatie in de Verenigde Staten onder president Donald Trump?
"Trump kijkt met grote bewondering naar 'sterke leiders' in andere landen: Vladimir Poetin, Recep Tayyip Erdogan, Rodrigo Duterte. Trump zou het liefst net als zij hebben gedaan de persvrijheid indammen, maar daarvoor ontbreekt het hem aan de middelen, daarvoor kent het systeem in de Verenigde Staten te veel checks and balances."

"Hij kiest er daarom voor om feitenvrije politiek te bedrijven, om zo veel leugens te verspreiden dat niemand meer weet wat waar is en wat niet. Dat maakt hem tot een gevaar voor de democratie."

Hij zegt dat hij zich enkel verdedigt als hij wordt aangevallen.
"Het gaat dieper dan dat. Hij wakkert het wantrouwen in de media aan door er op te blijven hameren dat zij de 'vijand van het volk' zijn en dat zij nepnieuws verspreiden. Zijn continue stroom leugens zorgt ervoor dat het begrip 'waarheid' nauwelijks nog waarde heeft. Daardoor wordt het voor kiezers steeds moeilijker de president af te rekenen op zijn beleid."

Zorgt dat voor een ander soort verslaggeving?
"Vroeger probeerden kranten als The New York Times en The Washington Post vooral aan evenwichtige verslaggeving te doen. De ene partij zegt dit, de andere partij dat, wij laten het oordeel aan de lezer. Nu worden zij gedwongen dat streven naar evenwichtigheid los te laten: als Trump glashard liegt, schrijven ze dat op."

Ziet u sociale media als een bedreiging of als een zegen voor de vrije pers?
"Ik denk dat de balans uiteindelijk positief uitslaat. Natuurlijk zijn er trollen en is er nepnieuws, en er kleven nog een hoop andere negatieve zaken aan, maar uiteindelijk maken sociale media het autocratische leiders lastiger kritische geluiden te onderdrukken en misstanden te verdoezelen."

U waarschuwt voor het stappenplan van autocratische leiders. Wat kunnen journalisten in een vroeg stadium doen om te voorkomen dat hen de mond wordt gesnoerd?
"Het is belangrijk aanvallen op de pers in een vroeg stadium te herkennen en er verslag van te doen. Hoe eerder, hoe beter, want het wordt steeds moeilijker als een autocratische leider langer aan de macht is. Daarom houdt Human Rights Watch scherp in de gaten wat er nu in Brazilië gebeurt."

"President Jair Bolsonaro is nu al bezig met het tegenwerken van mediabedrijven en journalisten. Het is belangrijk dat daar scherp verslag van wordt gedaan. En het is belangrijk dat iedereen doordrongen blijft van het belang van vrije pers voor het functioneren van democratie. Dat is waarom wij die boodschap ook blijven uitdragen."

Human Rights Weekend, 7 t/m 10 februari in debatcentrum De Balie

Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden