Plus

Diorama Artis dreigt verloren te gaan

Het diorama van het duinlandschap in Artis dreigt verloren te gaan. Voor het dringend noodzakelijke herstel van de erfenis van Eli Heimans en Jac. P. Thijsse is veel geld nodig.

Duin en vogels van Texel, met het achterdoek van Willem G.F. Jansen (1871-1949).Beeld Fred Nordheim/Artis

Al bijna honderd jaar staat het in Artis: het bijzondere diorama dat in tien minuten een dag in de duinen van Texel verbeeldt, inclusief zonsopgang en ondergang, helmgras, ruisende zee en krijsende meeuwen. Vernoemd naar de Amsterdamse onderwijzer Eli Heimans die met zijn vriend Jac. P. Thijsse aan het begin van de twintigste eeuw in populaire boeken en tekeningen het fundament legde voor een nieuwe manier van kijken naar de natuur als geheel.

Nat doekje

Maar nu dreigt in het diorama het licht definitief te doven. “We maken ons grote zorgen,” zegt voorzitter Arnold van Vliet van de Heimans en Thijsse Stichting, die het diorama in eigendom heeft. “Uit onderzoek is gebleken dat het werk vervuild is met asbest. Dat geldt voor het doek, maar ook voor het duin en de opgezette vogels. Het werk zal in zijn geheel moeten worden gesaneerd, en daar is een aanzienlijk bedrag mee gemoeid. Meer dan wij kunnen opbrengen.”

De asbest is ooit in het diorama terechtgekomen door werkzaamheden in het gebouw. Op de jaarvergadering van de stichting, afgelopen weekeinde, is een reddingsplan gemaakt, vertelt de voorzitter. “We hebben een team geformeerd dat op zoek gaat naar fondsen. Alles bij elkaar verwachten we een miljoen euro nodig te hebben. Alleen al de restauratie van het doek kost tonnen. Een verontreiniging met asbest, dat haal je niet weg met een nat doekje. Dat is werk voor specialisten, en dat kost geld. Het duin is niet meer te redden. Dat moet worden vervangen.”

Geen geld

De redding moet van buiten komen. Artis heeft geen geld voor deze opknapbeurt. Van Vliet: “Artis is zelf druk bezig om financiering te vinden voor de restauratie van het Aquarium­gebouw, waar ook het diorama staat. Dit kunnen ze er niet bij hebben. Maar de directie denkt met ons mee. Er wordt al voorzichtig nagedacht over een nieuwe eigentijdse presentatie waarbij we het doek behouden en de dieren in beeld brengen met augmented reality.”

Een verhuizing van het diorama naar een andere plek is eigenlijk ondenkbaar. Heimans en Thijsse kregen bij het maken van hun boeken veel hulp van Artis. Na het overlijden van Heimans in 1914 ontstond het plan voor een eer­betoon in de vorm van een diorama. De preparateur van de dierentuin, Paul Steenhuizen, kreeg de opdracht om in de voormalige collegezaal van het Zoölogisch Museum een duinlandschap te vervaardigen.

Haagse school

Hij koos als voorbeeld voor de duinen rond de duinplas De Muy op Texel. Aan de hand van foto’s werd het landschap in de collegezaal gereconstrueerd. Willem Jansen schilderde in de stijl van de Haagse school het doek van 9 bij 28 meter dat als achtergrond ging dienen. Van Vliet: “Het werk zit nu een beetje in een dode hoek van het gebouw. Veel bezoekers weten niets eens dat het er is.”

Na de opening in 1926 was het diorama een moderne sensatie, vertelt Arthur Oosterbaan, conservator bij Ecomare op Texel. “Een diorama maakt tegenwoordig een wat oubollige indruk, maar toen was het flitsend en nieuw. Het diorama in Artis was bovendien het eerste in het land. Hele generaties Amsterdammers hebben het werk bewonderd. Voor de arme mensen in de stad was het de enige manier om met eigen ogen te zien hoe het duin van Texel eruitzag.”

De vogels in het diorama zijn afkomstig van Texel. In 1894 had Thijsse samen met Steenhuizen een expeditie naar het eiland gemaakt, met in zijn bagage onder meer honderd patronen voor een jachtgeweer. Oosterbaan: “We kunnen ons dat nu niet meer voorstellen, maar Thijsse heeft de meeste vogels zelf geschoten. Er zijn hila­rische beschrijvingen van, hoe Steenhuizen geestdriftig stond te applaudisseren wanneer Thijsse een kluut uit de lucht knalde.”

In de vriezer

Vanwege de combinatie van Thijsse en een Texels duin heeft Ecomare een warme band met het diorama in Artis. “Het moet behouden ­blijven,” vindt Oosterbaan. “Het werk is in natuurhistorisch opzicht misschien minder interessant dan het vroeger was, maar cultuurhistorisch is het een nog steeds schitterend stuk dat niet verloren mag gaan. Wij ­helpen graag mee. Als er nieuwe vogels nodig zijn, hebben wij er nog wel een paar in de vriezer liggen.”

Voorzitter Arnold van Vliet is blij met alle hulp die hij kan krijgen. “Voor de zomer moet er wel duidelijkheid zijn, ook voor Artis. De noodzaak om de natuur onder de aandacht te brengen is onverminderd groot. Het Heimansdiorama was bedoeld om de afstand tussen mens en natuur te verkleinen. Vandaag de dag is de kennis van de natuur nog steeds bedroevend laag. Wat dat betreft, staat het verhaal van toen nog steeds overeind.”

Eli Heimans

Eli Heimans (1861-1914) groeide op in Zwolle, maar trok in 1882 naar Amsterdam om onderwijzer te worden. Zijn grote belangstelling voor de natuur droeg hij over op zijn leerlingen door hen mee te nemen naar buiten, met name naar het Sarphatipark. In zijn boek De levende natuur uit 1893 introduceerde hij een nieuwe vorm van natuuronderwijs die de natuur als geheel bestreek. Heimans raakte bevriend met collega-onderwijzer Jac. P. Thijsse, met wie hij een serie natuurboeken schreef. Voor De Groene Amsterdammer schreef hij meer dan 500 columns. In 1914 overleed Heimans onverwacht tijdens een geologische excursie in Duitsland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden