Plus

Dieren zijn precies als mensen

Kan een hond zich schuldig voelen? En vissen: wat dénken die eigenlijk? Gedragsbioloog Frans de Waal (67) komt in zijn nieuwe boek met een tussenstand in het onderzoek naar dierlijke intelligentie.

Beeld Kick Smeets/ Hollandse Hoogte

Om maar meteen met de titel van uw boek te beginnen: zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn?
"Ik denk dat we slim genoeg zijn, alleen hebben we dat de afgelopen eeuw niet laten zien. De wetenschap is bezig geweest om gedrag te reduceren tot instinct. Het is niet dat daar niets van klopt, maar het is erg onvolledig. Nu zitten we in een fase waarin we door allerlei proefjes merken dat het niet zo simpel ligt: dieren zijn meer dan hun instinct. We merken nu pas echt: iedere soort is anders."

Beeld Kick Smeets / hh

Sinds wanneer zijn we dat gaan inzien?
"De afgelopen twintig jaar is de erkenning van intelligentie en cognitieve eigenschappen bij dieren echt omhoog geschoten. We zijn erachter gekomen hoe kraai- en papegaaiachtigen dingen kunnen die we daarvoor niet voor mogelijk hadden gehouden. Vooruitdenken, plannen, cognitieve eigenschappen: dat is vrij nieuw. Eekhoorns die nootjes verzamelen voor de winter bijvoorbeeld, maar bij mensapen kan het nog veel complexer zijn. Een mensaap past zich constant aan de omstandigheden aan en denkt soms duidelijk vooruit."

Heeft de mens dieren voorheen onderschat?
"Ja, absoluut. Dat we de laatste jaren inzien dat dieren intelligenter zijn dan we altijd dachten, heeft de nodige morele complicaties: we moeten ons opeens afvragen of het wel juist is hoe we dieren behandelen. Door ze een hogere positie te geven - cognitief en emotioneel - moet je anders met ze omgaan. Ik ben vroeger vaak naïef, romantisch of onwetenschappelijk genoemd als ik stelde dat primaten aan politiek doen en zich inleven in elkaar. Dat wordt me nu niet meer verweten."

Het boek begint met Kafka, de gedaanteverwisseling, waarin de hoofdpersoon in een insect verandert. Begrijpen hoe dieren denken, is inleven. Kunnen we dat wel?
"We kunnen het, maar tot op zekere hoogte. Bij een chimpansee is het vrij eenvoudig omdat die zintuigen heeft die op de onze lijken, een geest heeft zoals die van ons. Maar hoe ga je je inleven in een octopus of een vleermuis, die communiceert via echo? We doen ons best om ons er iets bij voor te stellen, maar het is niet makkelijk."

Waarom vinden we dat zo moeilijk?
"Nou, neem die octopus. Sinds kort weten we hoe compleet uniek die in elkaar zit, vergeleken met andere dieren maar ook al met nabije soortgenoten. Zijn tentakels zijn bezaaid met miljoenen neuronen die allemaal in contact staan met elkaar, als een soort internet. Daar kun je heel veel bewondering voor hebben, maar het je voorstellen? Nee. Nu zijn het toch al raadselachtige wezens hoor. Uit experimenten blijkt dat octopussen menselijke gezichten kunnen herkennen. Van een chimpansee kunnen we ons het nut daarvan heel goed voorstellen, maar wat heeft een octopus daaraan in het normale leven?"

Hoe doet u dat inleven zelf?

"Ik werk met primaten. Die hebben over het algemeen twee handen, twee ogen, twee oren en een neus. Sterker, nog: wij zijn primaten. Voor mij is inleven dus vrij eenvoudig, omdat er zo veel herkenbaar is. We hebben ooit ontdekt dat chimpansees zich verzoenen na een gevecht, omdat we dat heel duidelijk konden zien. Misschien doen octopussen dat ook, maar herkennen wij het niet. En dat geldt voor zo veel soorten."

Met primaten heeft u het eigenlijk makkelijk?
"Ja, hoe verder dieren van ons afstaan, hoe moeilijker het is om ze te begrijpen. Maar niet alleen dat: het is ook moeilijker om anderen ervan te overtuigen. Neem vissen: die blijken veel gecompliceerder te zijn dan we altijd dachten. 'Ze zwemmen, dat is het,' was heel lang de aanname. En ze hebben ook heel kleine hersenen. Maar hoe bijvoorbeeld de poetsvissen een soort schoonmaakbedrijf runnen, dat is heel ingenieus. Dat toont de Zwitserse viskundige Redouan Bshary heel mooi aan. Die ontdekkingen aan de man brengen is lastig. Als iemand iets soortgelijks beweert over honden of apen, wil iedereen dat dolgraag geloven. Bij vissen zijn er nog steeds mensen die zelfs al twijfelen of vissen wel pijn kunnen voelen. Gewoon omdat het verder van ons afstaat."

Een kwart van de hondenbezitters gelooft dat hun huisdier slimmer is dan de meeste mensen.
Diepe zucht. "Ja, dat toont aan dat we tegenover onze huisdieren een heel... eh, aparte houding hebben. Net zoals we onze kinderen slimmer vinden dan gemiddeld. Dat is natuurlijk niet waar, maar we denken het echt."

Wat vind u het meest verrassende inzicht uit dit boek?
"Ik vind het opmerkelijk hoe we bepaalde capaciteiten meestal als eerste ontdekken bij mensapen, maar daarna toch al snel iets vergelijkbaars bij andere soorten - honden, olifanten, kraaien of soms zelfs vissen. Daarin zijn dieren dan weer niet zo verschillend als we dachten. Een goed voorbeeld is gereedschapsgebruik, dat hebben we nu ook bij kraaien ontdekt."

U schrijft: 'In plaats van de mens tot de maat van alle dingen te maken, moeten we andere soorten evalueren aan de hand van wat ze zijn. Als we dat doen, weet ik zeker dat we veel magische bronnen zullen ontdekken.' Wat staat ons nog te wachten?

"Ik denk dat we de grootste verrassingen krijgen op het gebied van emoties. We ontkennen niet meer dat dieren ze hebben, maar we zijn nog steeds geneigd om te denken dat ze heel eenvoudig zijn. Dat is puur een aanname. Er is geen enkele reden om te beweren dat de emoties van olifanten of dolfijnen eenvoudiger zijn dan de onze. Orka's hebben zelfs hersenen die helemaal gebouwd zijn op emotionele connecties. Daar gaan we de komende vijftig jaar nog veel van zien."

En wat zal dat voor gevolgen hebben?
"Dat heeft vooral gevolgen voor de manier waarop de mens tegen zichzelf aankijkt. We hebben onszelf altijd gezien als losstaand van de natuur. Alsof we tussen engelen en aarde staan. Nu pas gaan we inzien: mensen zijn niet zo veel anders dan dieren."

"Die gedachtes zijn nog heel nieuw, eigenlijk zijn we pas net begonnen met begrijpen hoe complex dieren zijn. We zijn net afgestapt van het idee dat dieren alleen maar hun instincten zijn. Er is nu ontzettend veel te doen, zo veel soorten om te onderzoeken - voor de gedragsbiologie is het een heel opwindende tijd."

Vijf slimme beesten

Jagende orka's:
Als ze een zeehond op een ijsschots zien zitten, zwemmen een aantal orka's naast elkaar op hoge snelheid en in volledige harmonie richting de schots, waardoor er een vloedgolf ontstaat en de zeehond van de ijsschots spoelt, rechtstreeks de bekken van de orka's in.

Voedsel verstoppende gaaien:
Als een gaai het doorheeft dat een andere vogel hem ziet tijdens het verstoppen van voedsel, komt hij later terug om het voedsel ergens anders te verstoppen. Alleen vogels die weleens voedsel van anderen stalen deden dit overigens, geheel volgens het spreekwoord 'Het is kwaad stelen waar de waard een dief is'.

Lachende apen:
Als jonge mensapen worden gekieteld laten ze hese klanken horen met een in- en uitademritme dat lijkt op het lachen van mensen.

Niet alleen klinken de apen als kinderen die worden gekieteld, maar hun houding is net zo ambivalent.

Navigerende roofwespen:
De graafwespen jagen op bijen die ze vangen, verlammen en in hun nest slepen - een lange tunnel in het zand - om daar als maaltijd voor hun larven te dienen.

Voor ze op jacht gaan, maken ze eerst een korte oriëntatievlucht om de plek van hun onopvallende hol in hun geheugen te prenten ten. En dat lukt ze: graafwespen onthouden dondersgoed waar ze heen moeten.

Gezichtsherkennende schapen:
Britse wetenschappers leerden schapen 25 verschillende 'schapengezichten' onthouden. Voor ons lijken al die koppen op elkaar, maar de schapen onthielden de 25 koppen minstens twee jaar lang. Daarbij gebruikten ze dezelfde hersengebieden en neurale netwerken als mensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden