De wonderlijke wederopstanding van de Amsterdamse boekhandel

De Amsterdamse boekhandel ziet het komende jaar met vertrouwen tegemoet. Waar komt al dat optimisme vandaan?

De Linnaeus Boekhandel aan de Middenweg op een zaterdag. Eigenaar Anja Duitsmann: 'Aandacht voor de klanten, daarin kun je je onderscheiden.'Beeld Maarten Steenvoort

De Hermietenstraat is nu nog een tamelijk onooglijk straatje tussen de Nes en het Rokin, om de hoek van de Dam. Maar als het aan de nieuwe eigenaren van het reusachtige pand Rokin 9-15 ligt, dat via de Hermietenstraat de twee historische straten verbindt, ligt hier het nieuwe hart van Amsterdam boekenstad, waar boekhandel Scheltema, in 1853 op steenworp afstand aan het Rokin begonnen, zijn nieuwe vestiging opent.

Werden de laatste jaren al heel wat necrologieën voor Scheltema geschreven, in het voorjaar van 2015 (1 maart in het gunstigste scenario) begint een nieuw hoofdstuk waar het optimisme van afspat. Geheel tegen elk doemscenario over het einde van het boek, de dood van papier en de teloorgang van de winkelstraten in, zal het nieuwe Scheltema, inmiddels in handen van mediabedrijf Novamedia, met drieduizend vierkante meter winkelruimte en zeventigduizend titels zelfs aanzienlijk groter zijn dan het oude Scheltema van het Koningsplein.

Is de verhuizing van Scheltema een uitzondering of is het optimisme over de toekomst van de Amsterdamse boekhandel gerechtvaardigd? Een kleine rondgang geeft aan dat de Amsterdamse lezer nog altijd de weg naar de boekhandel weet te vinden.

Prima jaar
Anja Duitsmann, eigenaar van Linnaeus Boekhandel op de Middenweg, geeft aan een prima jaar te hebben gedraaid, mede dankzij een heel goede feestdagenperiode - dat hoor je ook van andere boekhandelaren, die in december hun gemiddelde maandomzet kunnen zien verdrievoudigen. Linnaeus haalde in 2013 een plus en bleef afgelopen jaar gelijk. En dat terwijl de algehele trend in de boekenbranche een dalende lijn laat zien.

'Maar het gaat niet vanzelf. Je moet zorgen dat je je voorraad in de hand houdt en dat je goed luistert naar je klanten. Aandacht voor de klanten, daarin kun je je onderscheiden.' Linnaeus Boekhandel is een echte buurtwinkel, met negentig procent van de klanten die uit twee postcodegebieden komen. 'Je moet een eigen gezicht hebben. Ons speerpunt is niet de bestseller-top zestig, en dat weten onze klanten.'

Passieve schakel
Neemt niet weg dat Duitsmann een belezen stel grootouders die dreigden een dichtbundel voor hun niet-lezende kleinzoon te kopen ('weinig woorden') de bestseller 'Gijp' van Michel van Egmond in de handen drukte; om een jongen voor het lezen te redden. Ze kwamen zelf nog even vertellen dat ze nu 'grootouders van het jaar' waren.

De betere boekhandels zijn allang niet meer de passieve schakel tussen uitgevers en lezers. Zo is Linnaeus de initiatiefnemer van 'de Week van het korte verhaal', vier jaar geleden begonnen als een tafel met verhalenbundels in de winkel en inmiddels een landelijk feest met twintig deelnemende boekhandels. Het wordt op 14 februari dit jaar voor het eerst geopend met de uitreiking van de J.M.A.Biesheuvelprijs, genoemd naar de Nederlandse meester van het korte verhaal; een prijs die met crowdfunding bij elkaar is gebracht.

De smaak van de boekhandelaar is steeds belangrijker geworden; geïnstitutionaliseerd door het boekhandelarenpanel van 'De wereld draait door'. Uitgeverijen zijn gek op elke titel die aan 's lands borreltafel valt en plakken meteen een sticker op het omslag. Die er bij Linnaeus Boekhandel overigens zorgvuldig weer vanaf wordt gepeuterd. 'Er zijn nu zo veel boeken met DWDD-stickers dat het effect gering is. Bovendien is het vaak zonde van het omslag.'

Optimisme
Lot Douze van Over het water, een nieuwe boekhandel in Noord, die zelf een radiorubriek voor de KRO verzorgt, vindt de positie van de boekhandelaar als scherprechter vaak wat moeizaam. 'Je moet voor al je boeken staan.'

Haar zaak in de Van der Pekstraat ging in september 2013 open, na een crowdfundingactie. 2014 dreigde meteen een lastig jaar te worden: 'De straat heeft hier vijf maanden opengelegen.' Ze kreeg klanten over de vloer die zeiden dat ze speciaal voor haar de kaplaarzen hadden aangetrokken. Nu is de Van der Pekstraat klaar, inclusief een fraaie markt voor de deur en constateert ze dat er heel veel nieuwe klanten zijn bijgekomen. Ze moet zelfs haar repertoire enigszins aanpassen: 'Ik krijg opeens lezers voor true crime over de vloer.'

Op een zaterdagmiddag valt op dat Lot Douze vrijwel met elke klant een gesprek over boeken en auteurs heeft en er niet tegenop ziet om een stukje voor te lezen. 'Ik ben wel optimistisch,' zegt ze nadat ze een hele stapel boeken heeft afgerekend. 'Ik merk dat er een soort gretigheid is bij de lezers.'

Ook zij draaide, met dank aan Adriaan van Dis, Stefan Hertmans en Griet Op de Beeck, een voortreffelijke feestmaand. Een winkel moet, in haar woorden, 'persoonlijkheid' hebben - en dat betekent soms dat je iemand een boek afraadt.

Intimiteit
Misschien is dat wat het nieuwe Scheltema heeft geleerd van de buurtboekhandels. Winkelmanager Gretske de Jong van Scheltema wil ook in de nieuwe zaak, ondanks de schaal, een gevoel van intimiteit oproepen. Ze ziet 2015 met vertrouwen tegemoet; het was 'hartverwarmend' te merken dat na het omvallen van Polare uitgevers én klanten Scheltema niet hebben laten vallen.

Nieuwe vormen van klantenbinding zijn een nieuwe grote keukenboekhandel mét keuken voor kookdemonstraties. Een uitbreiding van boeken in andere talen om het kosmopolitische aspect van de centrale ligging in Amsterdam te benadrukken. En het Belgische koffiehuis Vascobelo, dat de horeca op de eerste verdieping gaat doen. Komende week wordt aan het Rokin een banier opgehangen dat de komst van Scheltema aankondigt.

Ter inspiratie is Scheltema bij Foyles in Londen en Dussmann ('das KulturKaufhaus') in Berlijn geweest: reusachtig en intiem tegelijk. Interessant ook voor de logistiek: Foyles aan Charing Cross Road is onlangs verhuisd. De grootste boekhandel ter wereld heeft zo'n vijftig kilometer boekenplank. Daar viel wel een logistiek lesje les te halen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden