Plus Reconstructie

De val van minister Zijlstra: deze rel waaide niet over

Halbe Zijlstra was too big to fail. Als dé architect van Rutte III achtte de coalitie hem onmisbaar. Een reconstructie over het einde van 11 jaar politiek in 36 uur.

Halbe Zijlstra maakte dinsdag in de Tweede Kamer bekend dat hij opstapt als minister van Buitenlandse Zaken Beeld ANP

Er klinkt gesnotter als Halbe Zijlstra zijn ambtenaren voor de laatste keer toespreekt in de multi purpose room van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Snikjes uit de aangeslagen en afgeladen zaal, maar ook bij Zijlstra zélf.

Het is woensdagmiddag, bijna 24 uur nadat Zijlstra in de Kamer was overmand door emoties toen hij daar zijn aftreden als minister van Buitenlandse Zaken bekendmaakte. In de grootste zaal van het departement krijgt hij meerdere staande ovaties.

Binnen 36 uur is de politieke carrière van de altijd nuchtere VVD'er over en uit. Zondagavond nog denkt iedereen dat het relletje wel overwaait.

Niet in de datsja
Die avond, nog vóór Studio Sport, begint Halbe Zijlstra in zijn huis in Wassenaar aan een loodzwaar belrondje.

"De Volkskrant komt morgen met een vervelende onthulling," zegt hij zevenmaal, tegen de vier fractievoorzitters en de drie vicepremiers. Hij moet vertellen dat hij een stommiteit heeft begaan, die hij de dag erop erkent in een interview met die krant.

In dat gesprek geeft de minister van Buitenlandse Zaken een leugen toe: hij was niet in de datsja van de Russische president Vladimir Poetin en hoorde hem niet filosoferen over een Groot-Rusland. Hij had het verhaal van iemand anders gehoord en doorverteld alsof hij er zelf bij was - ook op het VVD-congres in het voorjaar van 2016.

De vorm was stom, maar de inhoud klopte, zegt Zijlstra. Bovendien rekent hij ook nog op publieke steun van oud-Shelltopman Jeroen van der Veer, zo kondigt hij aan bij de fractievoorzitters. Van hem heeft Zijlstra het verhaal 'geleend'.

Nog voordat hij het interview met de Volkskrant doet, stuurt hij na een telefoongesprek met Van der Veer de kern van zijn verhaal toe.

"Stom," zegt een fractievoorzitter. "Maar hij had de fout begaan als toenmalig Kamerlid. Niet als minister."

Een andere coalitiefractievoorzitter refereert aan de kwestie die VVD-bewindslieden Ivo Opstelten, Fred Teeven en Ard van der Steur de kop kostte: "Dit is geen bonnetjes­affaire."

De vicepremiers zijn onder de indruk, maar geloven dat Zijlstra het in een vervelende week kan redden. Immers: de inhoud klopte.

Leugentje om bestwil
Het verklaart het opvallende gemak en de snelheid waarmee de coalitie na het wekelijkse overleg van maandag begin van de middag om Zijlstra heen gaat staan.

Tijdens het coalitieberaad van maandagochtend wordt slechts kort gesproken over de 'vervelende kwestie', zoals voorzitter Mark Rutte het beschrijft. Daar komen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie tot de conclusie: er moet een Kamerbrief komen en we laten Zijlstra zijn verdediging houden.

De meesten van hen hebben hem heel goed leren kennen in de lange kabinetsformatie. Tussen hun oren zit het idee dat Zijlstra onmisbaar is. Hij is niet alleen de architect van kabinet-Rutte III, maar ook de lijm die hun zwaar­bevochten vierpartijencoalitie bij elkaar houdt.

Het beeld van een leugentje om bestwil om het inhoudelijke verhaal over Rusland te vertellen, verandert maandagavond als de Volkskrant de bron van Zijlstra's verhaal onthult.

Van der Veer trekt ook de inhoud in twijfel: 'de interpretatie in agressieve zin' was 'niet aan mij noch mijn woordgebruik'. En Kazachstan als 'nice to have' (dixit Zijlstra) is 'niet een zegswijze van mij'.

Halbe Zijlstra na zijn aftreden Beeld ANP

Dat is nou precies níét de steun waar Zijlstra op rekent. Nu weten alle sleutelspelers van de coalitie dat niet alleen de vorm, maar ook de inhoud op losse schroeven staat. Daarop hakt Zijlstra naar eigen zeggen dinsdagochtend de knoop door om op te stappen.

Toch wordt tot diep in de ochtend geprobeerd Zijlstra's versie van het verhaal te staven. Zo worden er doorgestuurde mails gelekt van Jeroen van der Veer aan Zijlstra, met daarin het antwoord dat de oud-Shellbaas aan de Volkskrant stuurde.

Daaruit blijkt dat 'de strekking' van Zijlstra's verhaal klopt. Het is slechts een deel van het verhaal - er waren meer mails én er was telefonisch contact tussen de krant en Van der Veer.

Geliefd op departement
Ook wordt er geschermd met een sms die Van der Veer naar Zijlstra zou hebben gestuurd. Daarin heeft Van der Veer dezelfde landen gebruikt die Zijlstra op het VVD-congres in zijn 'geleende' verhaal gebruikte. Bij Kazachstan stond inderdaad niet 'nice to have', wat Zijlstra ervan maakte, maar 'is ok, omdat ze nauw bevriend zijn met Rusland'.

Op Buitenlandse Zaken is Zijlstra snel geliefd geraakt. Bronnen op het departement roemen de 'inhoudelijk sterke' Zijlstra als een man die 'zeer prettig in de omgang' is en 'keihard werkt'.

Wat ook meespeelt: voor het eerst sinds jaren is er geen 'gezeik' tussen de twee ministers (die van Buitenlandse Zaken en die voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking).

Eerder lagen Bert Koenders en Lilianne Ploumen nog wel eens overhoop, net als daarvoor Maxime Verhagen en Koenders. Die minister willen ze eigenlijk niet kwijt; niet nu al.

Ook Zijlstra's woordvoerders - in dienst van het ministerie, niet van de minister - proberen uit alle macht het beeld van de liegende minister bij te stellen.

Het is dan al te laat. Zijlstra belt rond het middaguur alle fractievoorzitters voor de tweede keer. "Dank voor de samenwerking," zegt hij. "Maar ik stop ermee. Ik begin met een verklaring en ga het debat niet aan. Dit was het."

Aan het einde van de dinsdag daalt het besef in bij de coalitie: niemand is onmisbaar.

Lees alles over het vertrek van Halbe Zijlstra

Halbe Zijlstra besloot het dinsdagochtend: hij zou aftreden. De aanleiding: "Mijn eigen stommiteit." Emotionele Zijlstra ziet zijn droom uiteen spatten.

Halbe Zijlstra is de eerste minister van Buitenlandse Zaken in de parlementaire geschiedenis die door een politieke blunder het veld moet ruimen. Zijn vertek is een unicum in politieke geschiedenis.

Theodor Holman schreef zowel dinsdag als woensdag in zijn column over de zaak-Zijlstra. 'De waarheid, dat is iets wat je je burgers moet wijsmaken' en Ik snap waarom Halbe huilt, maar ik snap het ook niet.

Zijlstra is niet de eerste in zijn positie, de afgelopen jaren moesten al diverse VVD-bewindslieden het veld ruimen. Deze VVD-bewindslieden gingen Zijlstra voor.

Nu dat de minister is afgetreden is zijn toekomst ongewis. De ene dag wordt je met de dienstauto overal heen gebracht, de volgende dag moet je zelf met de fiets: Het zwarte gat van afgetreden bewindslieden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden