Plus

'De taal van de AfD is dezelfde als die van de nazi's'

Thore D. Hansen (48), biograaf van de secretaresse van Joseph Goebbels: 'We moeten ons schamen. Er komen weer nazi's in de Bondsdag.'

Aanhangers van het rechts-radicale Alternative für Deutschland demonstreren tegen Merkels immigratiebeleid Beeld Getty Images

Heel lang heeft Thore D. Hansen niet nodig om tot zijn punt te komen. In Duitsland, zegt hij nadat de beleefdheden nauwelijks zijn afgewikkeld, komen voor het eerst sinds de Deutsche Reichspartei in 1949 weer nazi's in het parlement.

Kan hem het schelen dat hij tegen zere benen schopt. Hij woont al vijftien jaar niet meer in zijn geboorteland, maar in Oostenrijk. "We moeten duidelijk zijn. Het zijn fascisten. Punt."

Hansen is auteur van Een Duits Leven, waarin Brunhilde Pomsel, voormalig secretaresse op het propagandaministerie van nazileider Joseph Goebbels, haar verhaal uit de doeken doet. Een fascinerend relaas, vooral door de stompzinnige alledaagsheid van het leven waar­binnen het kwaad zich afspeelde.

Onverschilligheid
Het was, zei Pomsel tegen Hansen, 'de onverschilligheid bij de mensen, die we ook nu telkens weer zien. Dat we echt in staat zijn om steeds weer op televisie aan te zien wat er aan gruwelijkheden in Syrië gebeurt. Hoe daar honderden mensen verdrinken. En aansluitend volgt er dan een gezellig familieprogramma.'

Ze overleed begin dit jaar, op 106-jarige leeftijd. Al die tijd heeft ze volgehouden: 'Wir haben es nicht gewusst.' De Jodenvervolging? 'Iedereen denkt dat we het allemaal geweten hebben. Niets hebben we geweten. Dat werd allemaal goed verzwegen en het werkte.' En: 'Je wilde ook helemaal niet veel weten, je wilde jezelf niet onnodig extra belasten.'

Nu in Duitsland de verkiezingen voor de deur staan en de rechts-radicale Alternative für Deutschland (AfD) naar verwachting tien tot vijftien procent van de stemmen binnensleept, vraagt Hansen zich af: wat kunnen we van haar leren? Gaat de geschiedenis zich herhalen? Deze week was hij even in Amsterdam.

Deze week zette uw minister van Buitenlandse Zaken, Sigmar Gabriel, de AfD ook weg als nazi's. Hoe werd daarop gereageerd?
"Niet. Dat is precies wat Brunhilde Pomsel ons leert: er is geen reactie. Pomsel laat ons zien dat Hitler aan de macht kon komen, omdat de mensen niet geïnteresseerd waren in wie hij werkelijk was. Straks is vijftien procent van de Duitsers zo dom om op de AfD te stemmen, maar ik vraag me vooral af: waar is die andere 85 procent? We moeten ons schamen. Hoe kan het dat in een land met onze geschiedenis de mensen niet de straat op gaan en zeggen: tot hier en niet verder?"

Vertelt u het maar.
"We hebben dertig jaar lang genegeerd dat mensen niet meer geïnteresseerd zijn in de politiek. Wat zien de mensen? Dat na de financiële crisis van 2008 de banken zijn gered, maar de sociale zekerheid wordt afgebroken. Ze realiseren zich: de wereld zit vol met dieven en de politici zijn niet in staat rechtvaardigheid te brengen."

"Ze praten alleen nog maar over de markt. Duitsland is nu op economisch gebied het succesvolste land van Europa, maar ik houd mijn hart vast als er weer een crisis komt. Dan hebben we dezelfde situatie als in de jaren dertig."

"In de jaren tachtig was er een woord voor politieke apathie: Politikverdrossenheit. Toen Pomsel 22 was, wilde ze carrière maken. Ook zij had geen interesse in de politiek en keek zo veel mogelijk de andere kant op. In de westerse wereld zie je nu de jongere generaties hetzelfde doen."

Zijn eigen grootvader was in de Tweede Wereldoorlog lid van de Gestapo in Frankrijk, zegt Hansen. Een oorlogsmisdadiger die zeven jaar de gevangenis in moest. "Bij ons thuis werd er nooit over gepraat, maar toen ik het ontdekte, wilde ik precies weten hoe het zat. De generatie die nu tussen de twintig en dertig is, hebben die grootouders niet meer. Er is geen connectie met de geschiedenis meer."

Hansen: "We hebben zes miljoen moslims in Duitsland. Zijn zij de volgende Joden? Ik geloof het niet, omdat ik denk dat zij, anders dan destijds de Joden, de wapens zullen opnemen en terugvechten, maar de angst is er wel. De taal van de AfD is dezelfde als die van de nazi's: we schieten ze neer, we gooien ze in de gevangenis, we moeten ze stoppen en het land uitgooien. Dezelfde geluiden die we hoorden over de ­Joden, voordat ze werden vermoord."

U zegt: er zit een beetje Pomsel in ons allemaal.
"We hebben allemaal het vermogen om onwetend en passief te zijn. Bij de jonge generaties zie ik egoïsme en desinteresse, of ze nu hoog of laag geschoold zijn. Maar de democratie kan alleen overleven als mensen er bewust deel van uitmaken. Je kunt geen toeschouwer zijn en denken: alles is oké, als ik mijn geld maar krijg. Het is een kwetsbaar politiek systeem. Het is makkelijk om een democratie te verliezen, en heel moeilijk van een dictatuur af te komen."

Het worden straks interessante verkiezingen, zegt hij. "Misschien verliest het CDU van Angela Merkel veel meer dan we denken. Dan blijven we achter met heel veel kleine partijen, net als in de Weimarrepubliek van de jaren twintig. Dan is het bijna onmogelijk om nog tot een coalitie te komen en wordt het land onregeerbaar."

Thore D. Hansen Beeld Carly Wollaert

In Nederland onderhandelen 4 partijen over een coalitie met een meerderheid van 1 zetel.
Verbaasd: "Dat is een heel goede voedings­bodem voor radicalisering."

Bent u een roepende in de woestijn?
"Van mijn boek over Pomsel zijn in Duitsland 10.000 exemplaren verkocht, een lachertje in zo'n groot land. Vijftien jaar geleden bracht mijn uitgever het vergelijkbare verhaal van Traudl Junge op de markt, de secretaresse van Adolf Hitler. Daar werden er 250.000 van verkocht. Het is een teken dat de Duitsers niet meer geïnteresseerd zijn in hun geschiedenis. Men haalt de schouders op. Men wil het niet meer horen en zich niet meer schuldig voelen."

Misschien denkt men: de man ziet spoken. Er zijn verkiezingen geweest in Nederland, Engeland en Frankrijk en nergens is radicaal-rechts doorgebroken.
"Als politicoloog zeg ik: de democratische elite heeft dertig jaar liggen slapen, nu wordt het tijd om wakker te worden. Duitsland is boos. De mensen zijn steeds gefrustreerder omdat ze geen gerechtigheid meer zien. Als je de democratie wilt redden, moet je nu in actie komen."

Pomsel, zegt Hansen bij het afscheid, vertelde hem vlak voor haar dood dat ze in 1936 de Joodse Gottfried Kirchbach had leren kennen. Na de Olympische Spelen van Berlijn ging hij naar Nederland om zich aan vervolging door de nazi's te onttrekken.

Pomsel bleef zwanger achter. Op advies van haar arts (ze had een longziekte) werd de zwangerschap afgebroken. Na het uitbreken van de oorlog verbrak ze het contact met haar vriend. Hij overleed in 1942 in Amsterdam. Pomsel bleef alleen en kinderloos.

Hansen: "Wat moet je nog geloven als je zoiets hoort?"

Thrillerschrijver

Thore D. Hansen werd 25 maart 1969 geboren in St. Peter-Ording. Hij studeerde in Hamburg en Boston politicologie en sociologie en specialiseerde zich in internationale politiek en het werk van geheime diensten. Hij is goed bevriend met de voormalige CIA-agent Philip Agee.

Tussen 1991 en 2010 werkte hij voor kranten en tijdschriften in Duitsland, Oostenrijk en Spanje. Tussen 2006 en 2010 was hij woordvoerder van twee grote Europese banken. In Duitsland is Hansen vooral bekend als schrijver van thrillers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden