De sluipende herovering van 1012, het Wallengebied

Een seksshop in de Warmoesstraat zoals de gemeente het niet graag ziet. © Floris Lok

De herovering van de Amsterdamse binnenstad richt zich tegen vrije jongens en op niet zo vrije vrouwen. Langzaam vordert Project 1012, de brede operatie om verloedering en criminaliteit te beteugelen. In een serie artikelen maken we de tussenstand op. Vandaag de proloog.

Er zijn best veel lichtpuntjes, maar die bevinden zich in meerderheid aan de einder. En omdat de politiek in 2007 besloot tien jaar uit te trekken voor 'Coalitieproject 1012, hart van Amsterdam', ligt die einder vooralsnog in het jaar 2017. Het is een arbitraire deadline - de geslaagde schoonmaak van de Zeedijk duurde langer - maar je moet je ergens op richten en dit soort processen is weerbarstig; zo machtig is de plaatselijke overheid nu ook weer niet.

Het duurde al vrij lang voordat het inzicht doordrong dat een onderwereld met een overschot aan zwart geld doende was vitale delen van het stadshart dicht te timmeren met erotische, bedwelmende en duistere zaakjes, waarbij maar zeer beperkt duidelijk was wat zich achter de gevels afspeelde. De commissie-Van Traa wees er al in 1994 op, het stadsdeel Centrum morrelde na de eeuwwisseling wat aan de openbare ruimte, maar het was uiteindelijk PvdA-wethouder Lodewijk Asscher die, sterk gedreven ook door de steeds zichtbaarder vrouwenhandel op de Wallen, besloot tot De Lange Mars die nu als Project 1012, naar de postcode, door het leven gaat.

Inmiddels wordt het treurige lot van veel prostituees veel minder op de voorgrond geplaatst, in het besef dat je prostitutie slechts kunt verplaatsen en nauwelijks echt kunt bestrijden. Er is zeker drift binnen de 1012-organisatie, maar ook een grote mate van realiteitszin: het zal lang duren en aan het eind zullen we wel zien welke doelen we niet hebben bereikt.

De prostitutie moet terug naar beheersbare proporties, de wildgroei aan coffeeshops moet worden beteugeld en - misschien nog wel het lastigst van alles - er moet fors worden ingegrepen in een schimmige middenstand van sekswinkels, souvenirshops, massagesalons, belwinkels, minisupermarkten, gokhallen en geldkantoortjes. In deze categorie gaat veel duister geld om, wat de financiële slagkracht van de onderwereld bestendigt, het straatbeeld verloedert en een laagwaardig toerisme genereert.

De vrijheid-blijheid is een beetje uit de hand gelopen. Niet dat Amsterdam zijn internationale reputatie snel zal kwijtraken - die is vrijwel onverwoestbaar en er blijft bovendien een rosse buurt, terwijl joints te koop blijven - maar de stad wil greep op de groezeligheid krijgen, de criminele invloed beteugelen en (de schoonheid van) de historische binnenstad weer tot haar recht laten komen.

Dat zijn fraaie doelstellingen, waarover dikke nota's zijn geschreven, maar waaraan achter de schermen hard wordt getrokken. Elke drie weken komen Asscher, burgemeester Eberhard van der Laan en het complete dagelijks bestuur van stadsdeel Centrum met een ambtelijke staf bijeen om de voortgang, waar nodig tot in detail te bespreken. Daar praten Arjen Hoogeveen, projectleider van Centrum, en Pierre van Rossum, de projectdirecteur, hun bazen bij over het getouwtrek met bordeelhouders, onwenselijke vastgoedtransacties in het gebied, de aankoop van cruciaal geachte panden en wat je met vergunningen kunt doen en voorkomen.

Daar zit nog wel een probleem. Prostitutiepanden kan de gemeente, als het erop aankomt, onteigenen (de gemeente heeft daarvoor 'een risicovoorziening' getroffen), coffeeshops hebben een vergunning met een beperkte looptijd, maar schimmige middenstand is niet vergunningsplichtig. Een haastige wijziging van het bestemmingsplan heeft de groei eruit gehaald, behalve bij de massagesalons (van dertien in 2007 naar 34 in 2011) en de souvenirshops (van 45 naar honderd). In totaal zijn in het actiegebied 491 functies, inclusief prostitutiepanden, die als criminogeen en/of laagwaardig worden beschouwd.

'Maar het is heel moeilijk er bij die schimmige middenstand een vinger achter te krijgen,' zegt Hoogeveen. 'Wij weten dat de huren hoog en de inkomsten laag zijn en dat dus op grote schaal wordt witgewassen, maar het is bijzonder moeilijk dat vast te stellen.'

Van Rossum: 'We gaan of zijn in overleg met elke ondernemer in het gebied; we zijn sterk afhankelijk van hun medewerking.' En diplomatiek: 'Op dit punt zullen we moeten bekijken of we onze verwachtingen en ambities moeten bijstellen. Die middencategorie heeft weinig tot geen engagement met de straat als geheel, maar als de verbetering doorzet, kan het voor een verhuurder interessant worden eens naar een betere huurder om te zien. Er zal zeker een verdringingseffect optreden.'

Er gebeurt wel wat. In de voormalige gokclub Mata Hari op de Oudezijds Voor- en Achterburgwal zal binnenkort een restaurant worden geopend, met appartementen erboven, de Coffee Company streek neer in de Oude Hoogstraat, op het Damrak werden de Barazani's grotendeels uitgekocht, C&A en de Bijenkorf denken na over 'herontwikkeling'. In de Lange Niezel is een begin van opschoning te zien, toprestaurant Anna is neergestreken tussen Oudekerksplein en Warmoesstraat en een enkele seksshop in de Warmoesstraat heeft de kniehoge dildo's verruild voor speeltjes die als sieraden worden gepresenteerd.

Het zijn stappen - er zijn er meer - die de komende jaren het straatbeeld zullen beïnvloeden. Intern ziet men 'een kantelpunt' naderen, in die zin dat 1012 vleugels krijgt, draagvlak in elk geval. Onder Amsterdammers zelf zal dat iets langer duren. Eerst zien, dan geloven.

'We willen,' zegt Van Rossum, 'niet als overheid bepalen waar wat komt, maar het moet mooier en bonafide worden.' Schoon, heel en veilig zijn andere sleutelbegrippen. 'Als mensen daar vertrouwen in krijgen, kan het een olievlek worden. Dat zien we op het Damrak en het Rokin. Vroeger leek het erop dat ondernemers daar niets mochten, maar nu kun je er een bijzonder hotel beginnen en is het soms mogelijk twee panden met elkaar te verbinden. En als het vastgoed meer waard wordt, is dat een belangrijke katalysator.'

Het project Emergo, een groot onderzoek naar criminele activiteit in de binnenstad, heeft laten zien dat onder elke steen die je omdraait, wel iets zit, vooral in de sfeer van witwasserij. 'Maar ja, moet je dan de hele dag als belastingambtenaar posten om klanten te tellen? Dat is niet te doen,' zegt Hoogeveen. 'En zolang een souvenirverkoper de hoogste huur biedt, maakt het pandeigenaren niet veel uit.'

Van Rossum: 'We zien nog steeds vastgoedtransacties waarvan je weet dat die niet deugen. Dan wordt iets verkocht voor een prijs waar wij of Stadsgoed niet aan kunnen tippen - en de buurt ziet dat ook. Dat zijn tegenslagen. We houden het scherp in de gaten, maar soms zie je dat tonnen boven de marktwaarde wordt betaald, evidente witwas. Zo'n investering heeft met de exploitatiemogelijkheid niets te maken. Maar we zien wel dat minder mensen daar zin in hebben; ze weten dat ze onder het vergrootglas komen.'

'Jaren kwam op de Wallen nooit iets te koop,' zegt Hoogeveen. 'Het werd stilletjes onderling doorgeschoven. Nu komt veel meer op de markt, wat een goed teken is en ons kansen biedt ons met de bestemming te bemoeien of een pand op te kopen via Stadsgoed. Dat is wel een lastig spel. Als een pand wordt geveild waarvan bekend is dat wij het willen hebben, zien we opzienbarende biedingen passeren, en als wij het dan voor gezien houden, wordt het pand teruggetrokken. Wij bieden maximaal tien procent boven de taxatiewaarde. Als we ons dáár niet aan houden, is de bonanza compleet.'

Het Projectbureau 1012 kan diverse dingen doen om de prijs te drukken of eigenaren tot afstand te overreden. Van Rossum: 'Soms hebben mensen er gewoon genoeg van. Wij zetten ook juridische middelen in natuurlijk; men kan niet zo gemakkelijk meer in de schemering opereren. Dus dan zeggen ze: oké, koop me maar uit. En dat doen we graag, zeker als de locatie een voortrekker in het gebied kan zijn.'

Hoogeveen: 'Er is ook een generatiewisseling gaande op de Wallen. Er komen mensen die ervan af willen, omdat ze naar Thailand verkassen of hun geld liever in de autoracerij steken.' (Albert de Lange)

De komende woensdagen zullen we onderzoeken hoe het met Project 1012 staat in vijf 'clusters': Warmoesstraat, Damrak/Rokin, Oudekerksplein, Damstraat/Hoogstraten en Wallengebied.

Reacties/tips naar a.delange@parool.nl.

Een seksshop zoals de gemeente het liever ziet. Een kwestie van uitstraling. © Floris Lok
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden