Plus

De sleepwet uitgelegd: wie mag wat van ons weten?

Een referendum over de sleepwet is zo goed als zeker. Vijf UvA-studenten wisten 300.000 handtekeningen te verzamelen en zetten dit ingewikkelde onderwerp stevig op de agenda.

De initiatnemers achter het referendum: Joran van Apeldoorn, Marlou Gijzens, Nina Boelsums, Luca van der Kamp en Tijn de Vos Beeld anp

1. Wat is de sleepwet?

De sleepwet, officieel de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, gaat in zijn nieuwe vorm op 1 januari 2018 van kracht. De oude wet, die reguleert in welke mate AIVD en MIVD mogen afluisteren en meekijken, komt uit 2002 en beperkt zich tot het afluisteren via de ether, terwijl er steeds meer via de kabel wordt gecommuniceerd.

Met de nieuwe wet, die sleepwet wordt genoemd omdat als een visserssleepnet bijvangst wordt meegenomen, kan ook informatie worden verzameld van mensen die in dezelfde buurt wonen als een Syriëganger, of kunnen Facebookberichten uit een bepaald dorp worden onderschept.

De diensten kunnen alleen zien wie met wie contact heeft. De inhoud van die contacten kan later pas worden ingezien. Gegevens die relevant zijn, mogen tot drie jaar worden bewaard.

Ook apparaten als smartphones, koelkasten, televisies en auto's mogen bij verdenking worden gehackt voor informatievergaring.

Om toch de privacy te beschermen, heeft de regering een toetsingscommissie ingesteld die zal controleren of de personen en organisaties die de veiligheidsdiensten willen afluisteren en tappen, een risico vormen voor de nationale veiligheid. Critici vinden dat echter veel te vaag.

De informatie mag ook met buitenlandse inlichtingendiensten worden gedeeld, er worden daarbij vooralsnog geen landen uitgesloten, dus ook in theorie zouden repressieve regimes beschikking kunnen krijgen over de gegevens, zegt Amnesty International.

2. Maar u heeft niets te verbergen, toch?

'Ik heb niets te verbergen' is de meest gehoorde reactie van mensen als het gaat over aftappen. Maar uiteindelijk heeft iedereen wel iets wat liever geheim blijft. Uw pincode, uw heimelijk bezoek aan pornosites, gesprekken met collega's, uw eetgewoontes, of het bezoek aan antiregeringssites.

Toevallige nieuwsgierige googelacties naar websites over jihadstrijders of neonazi's kunnen al verdacht zijn, of regelmatig onschuldig telefooncontact met vrienden of familie in Iran. En wat nu niet als verdacht wordt gezien, kan dat over twee jaar, mocht er een andere politieke wind waaien, wel zijn.

Bovendien verandert de wetenschap dát u wordt bekeken ook uw gedrag. Dat heet het 'chilling effect'. En dat is een inperking van uw vrijheid. Advocaten en journalisten krijgen het ook moeilijker om hun bronnen te beschermen.

3. Maakt de wet Nederland veiliger?

Volgens de regering wel. Premier Mark Rutte zei dat de wet 'een goede balans vindt tussen veiligheid en privacy'. De AIVD zegt dat het noodzakelijk is om 'Nederland te beschermen tegen landen, organisaties en personen die het op ons gemunt hebben'.

Ook benadrukt de dienst dat er extra controle en toezicht is ingebouwd. Een woordvoerder liet weten dat 'voordat er iets verzameld of bekeken mag worden, de minister twee keer een handtekening moet zetten en een onafhankelijke commissie het onderzoek moet goedkeuren'.

Antisleepwetactivist en student Tijn de Vos zegt dat de wet niet gaat helpen in de bestrijding van terrorisme. "De meeste terroristen van de afgelopen aanslagen waren al in beeld en dat heeft de aanslagen niet voorkomen. Met deze wet wordt met de uitbreiding van bevoegdheden alleen maar meer hooi op de hooiberg gegooid, hoe vind je de speld dan nog?"

Paul Ducheine, bijzonder hoogleraar military cyber operations aan de UvA, vindt de kritiek van de activisten hypocriet. "Je kunt geen veiligheid eisen en daar niet de benodigde middelen en bevoegdheden tegenover stellen."

4. Wat gebeurt er nu?

De kiesraad heeft na 16 oktober twee weken de tijd om vast te stellen of er inderdaad 300.000 geldige verzoeken binnen zijn, dat gebeurt overigens via een steekproef. De foutmarge is daarbij ongeveer tien procent, dus de studenten hopen op meer ondertekenaars.

De handtekeningen moeten de sleepwet­activisten op papier afleveren bij de Belastingdienst in Heerlen, die de 300.000 vellen papier handmatig inscannen. Als het referendum is goedgekeurd, bepaalt de referendumcommissie een datum. Hoogstwaarschijnlijk wordt dat tijdens de gemeente- raadsverkiezingen van 21 maart 2018, waardoor de kans groot is dat de opkomstdrempel van dertig procent wordt gehaald.

Het sleepwetreferendum is een raadgevend en geen bindend referendum, maar de ervaring met het Oekraïne- en het brexitreferendum leert dat politici de uitslag interpreteren als een verplichting tot actie.

Maar wat voor actie? Want waar stemmen we voor of tegen? Voor aanpassing van de wet? Of tegen de hele wet? De initiatief­nemers van het referendum zijn al blij dat er discussie is en benadrukken dat ze vooral een signaal willen afgeven dat er opnieuw naar de wet moet worden gekeken.

Het Oekraïnereferendum werd aangevraagd door actiecomité GeenPeil, ontstaan vanuit activisten achter GeenStijl. GeenPeil begon na het referendum een eigen politieke partij. De studenten van de sleepwet zeggen dat niet te ambiëren.

5. Niet iedereen is blij met een referendum

Nico van Eijk, directeur van het instituut voor Informatierecht aan de UvA, is niet voor de wet in de huidige vorm, maar ook tegen een referendum. "Het probleem met een referen­dum over een ingewikkelde kwestie is dat er een overgesimplificeerde vraag wordt gesteld die weer leidt tot polarisering in het debat."

Bovendien, zegt hij, heb je een referendum nooit in de hand. "Wordt het een onderwerp tijdens de gemeenteraadsverkiezingen, dan kunnen alle partijen, inclusief de PVV, het als onderwerp gaan gebruiken. Zeker als er ook nog een aanslag kort ervoor is. Het is niet gezegd dat Nederlanders zich tegen de wet uitspreken."

Mocht het referendum juist ten gunste van de sleepwet uitpakken, dan voorziet Van Eijk dat het nog moeilijker wordt de wet aan te scherpen, wat via juridische procedures al wordt geprobeerd. "Dan worden we twee stappen teruggeworpen."

Beeld Het Parool/JV

'Ik heb nog nooit zo weinig geslapen'

Vele uren brachten vijf UvA-studenten door in verlaten collegezalen en in café Polder op het Science Park. Uitzinnig blij zijn ze dat ze een referendum over de sleepwet konden afdwingen.

Luca van der Kamp (22, student logica) beveiligt zijn computer extra goed, Tijn de Vos (20, student wiskunde) heeft een stickertje op zijn smartphonecamera, Marlou Gijzen (23, student logica) communiceert alleen via Signal en Nina Boelsums (22, student industrial design) is al jaren privacyactivist.

Deze vier UvA-studenten en promovendus Joran van Apeldoorn (23, PhD quantum computing) zijn zich al bewust van hun privacy online. Niet zo gek dus dat juist zij zich opwonden over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, die de bevoegdheden van aftappen en meekijken veel groter maakt.

Het was Marlou Gijzen die de woede aanwakkerde. Met een simpel appje, in de goed beveiligde appservice Signal, kreeg ze een paar maanden geleden haar vrienden mee. Het hielp dat die vrienden konden programmeren. En het helpt dat op de bètafaculteit van de UvA de studenten weten wat de technologie in petto heeft.

De woede van de studenten was rijkelijk laat, want de sleepwet kwam afgelopen juli al door de Tweede en Eerste Kamer. Maar de termijn om referenda aan te vragen was nog niet verstreken. Gijzen: "Bijna niemand kende de wet, mijn ouders hadden er nog nooit van gehoord. Terwijl activisten en ngo's er al lang tegen strijden."

De studenten lanceerden sleepwet.nl om 300.000 handtekeningen te verzamelen om een referendum aan te vragen. Ze benaderden burgerrechtenorganisaties als Amnesty International, Bits of Freedom en andere, die het initiatief steunen. Ze wierven tweehonderd vrijwilligers, flyerden op markten, gingen op tour door het land om mensen bewust te maken van de gevolgen van de wet en het belang van een referendum.

"Ik heb nog nooit zo weinig geslapen," zegt De Vos. Langzaam kroop het aantal handtekeningen naar 120.000, maar met de deadline van 16 oktober in zicht werden de studenten steeds zenuwachtiger. Dankzij een uitzending van Zondag met Lubach op 1 oktober kreeg het burgerinitiatief vleugels, 10.000 handtekeningen per uur kwamen er binnen.

Alle vijf hebben ze studievertraging opgelopen, maar alleen al de discussie over de wet vinden ze al de moeite waard ¿ nog los van de uitslag van het referendum. De studenten zijn nog niet uitgestreden. Gisteravond vierden ze de 300.000 handtekeningen met een biertje, maar de overwinningsroes moet nog komen. Van der Kamp: "Pas als we de stapels papier zien liggen, beseffen we wat we gedaan hebben."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden