Plus De strijd om de tijd

De schoolleider over deeltijd: 'Soms is vier dagen echt te zwaar'

Nederland is kampioen deeltijdwerk. Waarom eigenlijk? Een serie over persoonlijke keuzes in de verdeling van werk en zorg. Vandaag: de eeuwige puzzel van schooldirecteur BartJan Commissaris.

BartJan Commissaris (56), directeur van basisschool Polsstok in Zuidoost: 'Gelukkig zijn er veel gezinnen waar de moeder thuis is. Dat is voor de school heel fijn, en ik hoop voor die moeders ook' Beeld Ivo van der Bent

Hij vindt het altijd grappig om te zien. "Zijn ze net getrouwd, hebben ze een huis gekocht, en dan komen ze niet lang daarna heel voorzichtig naar me toe om te zeggen dat ze zwanger zijn."

Dat had hij natuurlijk allang aan zien komen. Hij vindt het geweldig, zegt hij, dat mensen dat geluk mogen hebben. "Het zou toch heel raar zijn als je als schooldirecteur zegt: dat vind ik niet goed." Hij grijnst: "Dan vraag ik me toch af hoe je naar je eigen product kijkt."

BartJan Commissaris (56) is directeur van basisschool Polsstok in Zuidoost, in de DE-buurt, met kinderen van ongeveer 60 nationaliteiten. Bijna alle flats die er stonden, zijn tegen de vlakte gegaan.

Nu staan er vooral eengezinswoningen. Dat is fijn, want dat betekent meer licht in de school, maar ook meer verbinding - Commissaris zal het woord vaak gebruiken. "Die flats waren een betonnen buitenkant, mensen moesten over de reling kijken. Nu is er meer contact met de bewoners."

Vertrouwen
De cijfers: zijn school heeft 42 leerkrachten, van wie acht mannen. Ruim de helft werkt in deeltijd, ook de mannen - al betekent deeltijd voor mannen altijd wel vier dagen.

Veel vrouwen werken drie. "Het is niet niks, kinderen baren en opvoeden. Je hebt een periode nodig waarin je de focus op jezelf hebt, en wat minder op een klas. Je ziet dat mensen nadat ze een kind hebben gekregen voor drie of vier dagen terugkomen."

Hoe positief Commissaris ook tegen de voortplanting aankijkt, logistiek is het natuurlijk een ander verhaal. "Je probeert het zo te regelen dat de school het opvangt, door bijvoorbeeld een klassenassistent vanaf het begin van het jaar mee te laten draaien."

"Als er dan een leerkracht bij komt, is er tenminste iemand die de kinderen al kent, en het systeem. Want voor een nieuwe leerkracht het vertrouwen heeft van de kinderen, ben je maanden verder. Zo'n kind gaat in je prikken: je gaat niet óók weg hè? Dat geldt niet alleen voor de kleuters, maar voor alle klassen. Kinderen hebben verbinding nodig. Net zo goed op middelbare scholen, alleen weten we dat nog niet."

Contraproductief
Het invullen van zwangerschapsverlof is een van de puzzels die Commissaris moet leggen. In mei, als de financiering bekend is, begint hij aan de formatie. Daar is hij maanden mee bezig.

Het is dan ook een indrukwekkende lijst met voorwaarden waar hij rekening mee moet houden. De vertegenwoordiging van de verschillende bevolkingsgroepen. Geen te oud team, in verband met verloop. Geen te jong team, want dan moet je te veel begeleiding inhuren.

Niet meer dan twee gezichten voor de klas, én niemand die maar één dag op een groep staat. In de praktijk betekent dat dus dat iemand die vier dagen werkt het beste twee groepen voor elk twee dagen kan doen, om twee mensen aan te vullen die drie dagen werken. "In het begin ligt alles nog open. De eerste twee collega's mogen kiezen, maar de derde moet zich aanpassen aan de eerste twee. Ik word telkens minder flexibel."

58%

In het onderwijs werkt 58 procent in deeltijd. Volgens het ministerie van Onderwijs werkt van de vrouwen in het basisonderwijs 80 procent in deeltijd, tegenover 35 procent van de mannen.

Beeld Ivo van der Bent

En dan heb je nog de Bapo, een dag vrij voor alle mensen boven de 55. Een regeling die ooit bedacht is om jonge mensen in te laten stromen, maar die nu, in tijden van grote personeels­tekorten, contraproductief werkt. De regeling is dan ook afgeschaft, maar oudere mensen hebben ervoor gespaard - hun dat recht ontnemen zou diefstal zijn.

"Gelukkig mag ik voor die mensen wel bepalen welke dag ze krijgen, anders word je gek. Dat moet ik wel voor het begin van het jaar laten weten, want ze moeten passende maatregelen treffen. En wie altijd maandag-dinsdag-woensdag werkt, heeft vaak een partner die donderdag en vrijdag werkt, dus daar kan ik niet zomaar mee schuiven. Deeltijd is niet altijd vrijheid."

Via het uitzendbureau
Voor Commissaris is deeltijdwerk een belemmering én een kans. Want als hij met twee deeltijders één volledige baan kan vullen, heeft hij twee mensen beschikbaar met elk hun eigen specialisme. Dan kan er op één groep bijvoorbeeld zowel een dyslexie-expert komen te staan als een rekendeskundige. Noem het maatwerk.

En, nog een onmetelijk voordeel: wie drie dagen per week werkt, kan in noodgevallen ook wel een dagje extra draaien. Als iemand uitvalt, zijn dat de eersten op wie Commissaris een beroep doet.

"Soms vraag je ook persoonlijke concessies. Dan moet oma opeens komen oppassen, het hele familiesysteem gaat overhoop. Maar iedereen wil helpen. Als er iemand van buiten moet komen en die maakt er een zooitje van, dan heb je niet één dag opgelost, maar vijf dagen ellende. Want dan moet je de rotzooi opruimen, dan is de hele groep onrustig."

Dat gebeurt ook als docenten via een uitzendbureau komen. Retorisch: "De vijver is leeg, dus wat voor mensen krijg je dan? Soms denk ik: voor een dagje ga ik geen problemen maken, maar als het voor drie weken is, wil ik jou niet hebben." Over verkeerde motivatie wil hij het niet hebben, wel over een 'andere' - geld.

"Via een uitzendbureau verdienen ze iets meer. Maar vaak zijn dat mensen die zich niet kunnen binden, geen groepsverantwoordelijkheid willen." Op de vraag hoe erg dat precies is, wordt hij fel: "Verantwoordelijkheid nemen, dat is inherent aan het vak! Als je geen verantwoordelijkheid wilt nemen voor de toekomst, dan vraag ik me af wat je in het heden komt doen!"

Topsport
Het zijn niet alleen de docenten die in deeltijd werken, maar ook de ouders. De oudercommissie bestaat uit liefst 26 leden: die gaan mee op schoolreis, gaan met de kleuters mee naar het bejaardentehuis, regelen de schoolfotograaf.

"Gelukkig voor ons zijn er nog heel veel gezinnen met een traditioneel rollenpatroon, waar de moeder thuis is. Dat is voor de school heel fijn, en ik hoop voor die moeders ook. Zij hoeven nu niet de hele dag thuis te zitten, maar ze komen met mensen in contact, door mee te gaan op excursies, maken het schoolleven mee. Dat is cruciaal." Commissaris fluistert het bijna: "Iedereen moet zichzelf ontwikkelen."

Een aanzienlijk aantal leerlingen komt uit een eenoudergezin. Voor die ouders - vooral moeders - is het onmogelijk te participeren op school, ziet Commissaris. "Die werken gewoon, anders redden ze het niet. En als ze vier dagen werken, hebben ze die ene dag echt nodig om het gezin draaiende te houden."

Voor sommigen is het een keuze, voor anderen de enige optie. Bijna de helft van de Nederlandse beroepsbevolking werkt in deeltijd. Een eindejaarsserie over de verdeling tussen werk, zorg en vrije tijd.

1. Twee moeders
2. De huisvader
3. De mantelzorger
4. De migrant
5. De werkgever
6. De alleenstaande moeder
7. De schoolleider
8. De activist

Iedereen een uurtje extra aan de bak?

Het is een populaire gedachte: als mensen meer uren maken per week, wordt het tekort aan personeel vanzelf opgelost. Maar is dat wel zo?

Het was een wat theoretische exercitie van McKinsey. In nauwkeurige tabellen had het onderzoeksbureau in een rapport van september 2018 inzichtelijk gemaakt hoeveel per sector in deeltijd werd gewerkt en dat afgezet tegen het aantal vacatures. De conclusie: als vrouwen in de gezondheidszorg 49 minuten per week meer zouden werken, dan waren de vacatures opgelost. In het onderwijs ging het zelfs maar om 34 minuten.

Zo gemakkelijk is dat niet, reageerde arbeidseconoom Jan van Ours van de Erasmus Universiteit Rotterdam in de Volkskrant. "Op zich valt op deze berekeningen weinig aan te merken, maar als het in de praktijk werkelijk zo simpel was, waren er nu niet duizenden vacatures."

"Je kunt de tekorten niet oplossen door mensen hier en daar een uurtje extra te laten werken. Zo flexibel zijn die sectoren niet. Als een school een extra klas begint, vergt dat een nieuwe leerkracht. Je kunt dat niet ondervangen door alle reeds werkzame docenten op die school extra te laten werken. Voor de zorg geldt min of meer hetzelfde."

McKinsey sloot met dit onderzoek aan bij een populaire gedachte: de Nederlandse hang naar deeltijdwerk is dé oorzaak van het personeels­tekort.

Jongste groep
Ton Wilthagen, hoog­leraar arbeidsmarkt aan de Universiteit van Tilburg, opperde afgelopen zomer in deze krant vrouwen te vragen vier uur meer te laten werken: "Gemiddeld werken vrouwen in Nederland 26 uur per week (dat is inmiddels bijgesteld naar 28 - VS), als ze er vier uur bij zouden nemen, was het probleem al aanzienlijk geslonken. Dat vergt een campagne, en investeringen in kinderopvang."

Dan moeten vrouwen wel meer willen werken. De grote winst moet te halen zijn bij de jongste groep werknemers. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau van januari 2018, Werken aan de start, blijkt dat 63 procent van de werkende vrouwen onder de 25 een baan heeft van minder dan 35 uur per week. Van de mannen van dezelfde leeftijd werkt maar 30 procent in deeltijd.

Ongeveer de helft van deze vrouwen werkt minder uren dan zij zouden willen. Starters krijgen vaak eerst een deeltijdcontract aangeboden, stelde het SCP vast. Pas later durven jongeren om meer uren te vragen - en dat blijken mannen veel vaker te doen dan vrouwen.

Ook speelt mee dat vrouwen vaak voorsorteren op beroepen waar deeltijdwerk de norm is, zoals bijvoorbeeld in de thuiszorg of de kinderopvang. En, aldus het SCP: "Werkgevers vinden deeltijders vaak wel makkelijk: als iemand uitvalt, kunnen ze iemand anders vragen wat extra uren te werken. Dat wordt met voltijders veel ingewikkelder, dan moet je meteen uitzendkrachten inzetten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden