Plus

De psychologie achter het zwerfvuil in de stad

Rommel roept weer nieuwe rommel op, schoonmaken doet schoonmaken. De psychologie achter het zwerfvuil.

Een vuilnisbak met een straatschildering op het LeidsepleinBeeld -

Zwerfvuil is niet gewoon een blikje op straat in een kleurtje dat fel afsteekt bij de klinkers. Er is nog een reden waarom rommel op straat meteen in het oog springt, zegt omgevingspsycholoog Kees Keizer. We zien daarin het bewijs dat anderen de regels hebben overtreden. "Zwerfvuil bestaat uit sporen van andermans gedrag: Iemand heeft rommel op straat gegooid."

Vandaar ook dat het meteen een unheimisch gevoel geeft. "Gevoelens van onvrede, van onveiligheid ook." Van het een komt het ander. Want waarom zouden anderen zich nog wel aan de norm houden?

"Niet dat ze rommel op straat wíllen gooien, ze worden gemakzuchtiger, wat meteen tot zwerfvuil leidt als de vuilnisbak niet onder handbereik staat," zegt Keizer. "Zo breidt ook de overtreding van andere regels zich uit."

Flyer
De gedachtegang is beter bekend als de broken windows theory, vooral sinds de New Yorkse burgemeester Rudy Giuliani die in de jaren negentig aangreep voor een offensief tegen verloedering op straat. Keizer toetste in 2008 bij de Universiteit van Groningen de theorie aan de praktijk.

250

Stadsdeel Centrum richt zich onder meer op 250 hotspots waar de vervuiling het verst is opgerukt.

En met succes. Om maar één voorbeeld te geven van de proeven die hij deed: in een netjes onderhouden steeg gooide een derde van de voorbijgangers de aan hun fiets gehangen flyer op de grond. Nadat in dezelfde steeg graffiti was aangebracht, was dat meteen een stuk hoger.

Perscontainers
Maar het omgekeerde effect doet zich ook voor. In weer een ander experiment ontdekten Keizer en zijn collega-onderzoekers dat het aanstekelijk werkt als de straat wordt schoongemaakt. Als voorbijgangers net iemand zwerfafval hadden zien opruimen, waren ze zelf ook bereid de handen uit de mouwen te steken, om een omgevallen fiets op te rapen, bijvoorbeeld.

"Daarom geef ik gemeenten ook altijd het advies om straatvegers overdag aan het werk te zetten. Ik weet ook wel: in de ochtend schiet het lekker op, maar het heeft meer effect als de inwoners zien dat er wordt schoongemaakt."

Een vuilnisbak met een hendel op de NieuwendijkBeeld -

Best logisch, eigenlijk. "Je laat thuis de vuile vaat ook niet op het aanrecht staan als iemand net de vaatwasser heeft ingeruimd."

Meestgebruikt
Boudewijn Oranje, als voorzitter van de bestuurcommissie verantwoordelijk voor de reiniging van het drukke centrum, twijfelt er niet aan dat de broken windows theory ook hier opgaat. Daarom is ook het verwijderen van graffiti meegenomen in het 'aanvalsplan' tegen het zwerfvuil. En niet voor niets ligt de nadruk in dat plan op tien gebieden en 250 hotspots waar de vervuiling het verst is opgerukt.

Maar Centrum is al langer met gedragsdeskundigen in de slag. Met wisselend succes probeert het stadsdeel de massa's bezoekers van de binnenstad te prikkelen hun afval in de vuilnisbakken te gooien. "We doen het sinds een jaar of twee," zegt Oranje. Vanaf de zomer moeten de experimenten met gedragsbeïnvloeding hun waarde bewijzen.

Een vuilnisbak met ogen in de LeidsebuurtBeeld -

De experimenten begonnen toen het stadsdeel moest bezuinigen, vanaf 2010. Op verschillende plekken werden vuilnisbakken weggehaald, terwijl de drukte toenam. "Kleine bakken zijn ingeruild voor grotere, omdat vooral het legen geld kost. Nu hebben we zelfs perscontainers, op de Nieuwendijk, die bij de fabrikant in de top drie staan van de meestgebruikte ter wereld. Dat geeft wel aan hoe het probleem is gegroeid."

Mooi versus schoon
Het zit 'm dus niet alleen in meer bezoekers die te beroerd zijn om hun afval in de vuilnisbak te gooien. "Ik zie weinig steden in Europa waar zoveel op straat wordt gegeten. Winkeliers lopen hier voorop door mengformules met eten."

Met elk hapje en elk drankje gaat nieuw verpakkingsmateriaal de straat op. Vandaar zijn pogingen om de fastfoodhoreca ervan te overtuigen dat ook zij meer moeten doen tegen zwerfvuil.

Maar afvalbakken moeten ook wel opgemerkt worden en uitnodigen om er iets in te doen. Vooral daar zijn de experimenten van het stadsdeel op gericht. Een opzichtige bak mag nu, waar dat lange tijd uit den boze was. Alles stond in het teken van een mooi, uniform straatbeeld waarin de afvalbakken buiten beeld moesten blijven.

Een vuilnisbak met verlichting in de DamstraatBeeld -

"We zijn op een andere manier gaan kijken: de mooie stad versus de schone stad. We beseffen dat we een aantal dogma's moeten loslaten. Dat is soms een concessie die je moet doen om toch dat gedrag te verbeteren."

Patatbakje
Naast een deel dat onverbeterlijk is en zijn afval zonder op of om te kijken op straat gooit, is een grote middengroep bevattelijk voor mentale duwtjes in de goede richting, zegt Keizer.

Als het tenminste niet heel moeilijk is om je aan de regels te houden. Hij ziet ook wel gemeenten die vanwege bezuinigingen overwegen de helft van hun afvalbakken weg te halen.

"Gruwelijk optimistisch. Bijna niemand blijft lang rondlopen met een leeg patatbakje. Als er dan geen afvalbak opdoemt, zie je dat ze het wel ergens anders neerzetten, op een fiets of zo. Toch een beetje opgeruimd, denken ze dan, maar uiteindelijk belandt het natuurlijk alsnog op straat."

Een vuilnisbak in de Leidsestraat met logo's van winkels en restaurantsBeeld -

We moeten wel reëel blijven, vindt Oranje. "Veruit de meeste mensen gedragen zich keurig. Je ziet eigenlijk nooit iemand bewust iets weggooien."

Zowel voor gedragsbeïnvloeding als het aantal afvalbakken geldt dat er grenzen zijn aan de mogelijkheden van het stadsdeel.
Het houdt ergens op, zegt Oranje.

Buurtschoonmaker
"Een heleboel problemen in de binnenstad zijn te relateren aan gedrag en dan verwachten veel bewoners dat wij dat even oplossen. Maar als er echt een gedragsprobleem achter steekt, moet ik zo'n beetje de hele maatschappij hervormen. Dat wordt wat lastig."

Dus komt het in de strijd tegen zwerfvuil toch weer aan op conventionele wapens: vuilnisbakken en vegen.

En dus komen er als onderdeel van het aanvalsplan ook weer meer afvalbakken. En krijgen De Wallen binnenkort hun eigen buurtschoonmaker.

Een vuilnisbak met voetstapjes op DamrakBeeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden