PlusAchtergrond

De paling: een gladde jongen met flinke problemen

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

De natuur in de stad verandert. Nieuwe dieren en planten komen hierheen en oude bekenden krijgen een nieuwe plek. Vandaag: de paling vindt te veel obstakels op zijn weg.

Niks opmerkelijks te zien voor wie zich in de schaduw van Halfweg bevindt, aan de oever van Zijkanaal F. Het is een onbestemde naam en je kan nog zo lang staren naar het water dat voorbij kabbelt, veel minder onbestemd wordt het er niet van.

En toch is er iets opmerkelijks aan de hand hier: er zwemt in dit binnenwater opvallend veel glasaal. Het wemelt zelfs van de kleine, min of meer doorzichtige visjes, paling in de dop. Een bedreigde diersoort waarmee het, als je de wetenschappelijke onderzoeken volgt, van kwaad tot erger gaat. Of zoals visonderzoeker bij kennisorganisatie Ravon Martijn Schiphouwer, tevens projectleider van Red Onze Paling, het zegt: “Het is inderdaad dramatisch gesteld met de glasaal. In vergelijking met vijftig jaar geleden zitten we op nog maar 1,5 procent. En die kunnen dan ook nog eens niet de binnen­wateren op. Halfweg is een van de positieve uitzonderingen.”

Klein beetje hoop

Met die achtergrond kijk je, echt waar, toch anders naar het grijzige water naast die vinexwijk. En in het bijzonder naar dat foeilelijke bouwsel dat je met maar een heel klein beetje fantasie zou kunnen zien als het ouderwetse douanekantoor tussen het water aan deze kant en de Amerikahaven en het Noordzeekanaal aan gene zijde. Sinds 2012 zit in dit bijna vijftig jaar oude boezemgemaal een moderne, kennelijk zeer functionele vispassage, waardoor de glasaal wél kan passeren, zodat de toekomst van de aal in Nederland net even iets minder gitzwart lijkt dan je uit al die onderzoeken zou kunnen afleiden. Zijkanaal F biedt daarmee een heel klein beetje hoop die doet leven.

Dat is hard nodig want het zit de paling dus ­allemaal niet mee. De vis, die gerookt of gestoofd zo zalig is, wordt zozeer bedreigd in zijn voortbestaan dat het maar de vraag is of we straks niet te maken hebben met een uitgestorven diersoort. Het is ‘één voor twaalf’ voor de paling, zegt Schiphouwer. En het begint allemaal met de redding van de glasaal: die zwemmen zo’n zesduizend kilometer vanaf de Sargasso­zee, iets ten noorden van Cuba, naar Nederland. “Als ze zich hier stuk zwemmen op dammen en sluizen, stuwen en gemalen, lukt het ze niet om uiteindelijk, na tien of vijftien jaar, als volwassen paling terug te keren naar de Sargassozee om zich daar weer voort te planten.”

Barrières

Dat het slecht gaat met de paling heeft allerlei oorzaken zoals vervuiling van water en over­bevissing. Maar zeker ook het feit dat het de diersoort op heel veel plekken praktisch onmogelijk wordt gemaakt om zich voort te bewegen, speelt een belangrijke rol, zegt stadsecoloog Geert Timmermans. “Onze wateren liggen vol met infrastructuur die niet of nauwelijks passeerbare obstakels vormen voor onder meer de glasaal.”

Maar er is toch uitgebreid aandacht voor het laten passeren van vissen in dit soort blok­kades? Schiphouwer zucht. “Vispassages zijn inderdaad niet nieuw, maar veel functioneren niet of maar heel matig. Als je kijkt naar de leefgebieden van de paling, dan zie je dat 40 procent echt onbereikbaar is. In de rest van de leefgebieden liggen veel vispassages. In theorie werkt dat, maar in de praktijk stelt men dat bijvoorbeeld zo’n gemaal te passeren is omdat erachter twee vissen zwemmen die het hebben gered. Maar als je dan vóór het gemaal gaat kijken, dan zwemmen daar soms wel honderd vissen.”

Hier, in het water bij gemaal Halfweg, zijn de cijfers dus rooskleuriger, zegt Schiphouwer. “We zien op veel plaatsen dat vissen zo’n vis­passage niet kunnen passeren: gemiddeld 75 procent kan er niet door, of snapt niet hoe ze ­erdoor moeten. Bij Halfweg is dat precies ­andersom: weet 75 procent wél aan de andere kant te komen.”

Glasaaltjes willen de Nederlandse kustlijn passeren, zegt Timmermans. “En gelukkig: het Noordzeekanaal weten zij best goed te bereiken, daar zijn veel barrières al weggehaald.” Dat wordt bevestigd door Piet Ruijter, de laatste palingvisser van Amsterdam en tegenwoordig ook betrokken bij het monitoren van paling in onder meer het Noordzeekanaal. “Daar zwemmen ze veel, je schept ze zo uit het water. Het wordt ­problematisch als je verderop gaat kijken.”

Aalreservaat

Want hoe verder landinwaarts je gaat, hoe in­gewikkelder het wordt. En daar hoef je echt niet heel ver de binnenlanden in te gaan. Neem bijvoorbeeld de Akersluis, nabij het oude dorp Sloten: de glasaal kan hier hooguit toevallig langs zwemmen, zegt Schiphouwer. Als je het dus over obstakels hebt: dit is er een. “Want,” zegt de visonderzoeker, “we zouden bijvoorbeeld van de Sloterplas maar wat graag een aalreservaat maken. De Sloterplas is zeer geschikt gebied: het water is er schoon en de bodem niet verontreinigd. De vissers mogen hier geen paling meenemen. Probleem is alleen dat de Sloterplas niet bereikbaar is, rondom liggen wel drie sluizen in de weg.” Timmermans: “De slagaders van ons systeem liggen er redelijk bij, het gaat om de haarvaten waar de problemen zitten.”

Timmermans kent de problemen met onder meer die Akersluis. “We hebben ’m in de gaten. De sluis staat op het programma om binnenkort gerenoveerd te worden en dan passen we hem ook zo aan dat vissen er wel gemakkelijk kunnen passeren. Het gaat ervan komen.”

Anguilla anguilla

- In zijn eerste twee jaar is de ­Europese aal zo’n vijfduizend kilometer meegelift met de Golfstroom. Eenmaal aangekomen bij onze kust is de doorzichtige glasaal zo’n 7 centimeter lang.

- Paling is na vijftien tot vijfentwintig jaar volwassen. Pas dan vertrekken ze richting Sargassozee, een regio van de Atlantische Oceaan, om te paaien (paring). Daarna sterven de vissen.

- De vis is ’s nachts actief en verschuilt zich overdag tussen waterplanten of stenen of hij graaft zich in.

- Volgens het Wereld Natuur Fonds zijn de grootste bedreigingen voor de paling visserij, consumptie, het verdwijnen van leefgebied, vervuiling, parasieten, vermaling en verwonding door scheepvaart, gemalen en waterkrachtcentrales, en barrières op de trekroutes. Daarnaast is er de illegale handel in glasaal, onder meer voor de Chinese markt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden