De ontkenning van Wijnand Duyvendak - interview uit 1996

Als ik, verbaal tot de tanden bewapend, het huis van een echte terrorist heb betreden blijkt Wijnand Duyvendak een redelijke, zeer vriendelijke man, die waarschijnlijk in militanter milieus als 'watje' te boek zou staan. Maar de reputatie die hem op een zaterdagse pagina van De Telegraaf werd toegedicht blijkt zeer kwalijke gevolgen te hebben.

Eigenlijk betrof het een zachtaardige, ludieke actie: Milieudefensie wilde morgen op een aantal banen van Schiphol ballonnetjes met zilverpapier oplaten en daarmee het vliegverkeer twee uur stilleggen. Maar Schiphol is niet zó maar een actie-doelwit: drie ministers stonden direct op hun achterste benen, de burgemeester van Haarlemmermeer verbood de ballonnetjes en in sommige kranten werd campagneleider Wijnand Duyvendak (38) bijna afgeschilderd als een militante brandstichter. ''Die hetze heeft me ontzettend geraakt.

''Heb je NRC Handelsblad van vandaag (woensdag) gelezen?'' vraagt Duyvendak. ''Een aantal kamerleden overweegt de subsidie van een miljoen gulden stop te zetten. Dat is de helft van de inkomsten van Milieudefensie, het andere deel komt van leden en donateurs. Ik vind dat een nogal oneigenlijk voorstel, want onze Schiphol-campagne wordt helemaal niet gesubsidieerd - het is als campagneleider juist mijn taak geld te vinden voor m'n eigen winkel.

''Eén van onze belangrijkste poten is de milieutelefoon, daar werken vijftien van de zestig werknemers. Iedereen kan er terecht met vragen: of er in het kindermatrasje dat je wilt kopen geen gevaarlijke materialen zitten, bij voorbeeld. Je kunt er terecht voor consumentenvragen en andere informatie. En dan is er de bibliotheek, daar werken ook zes mensen heel klantgericht. Trouwens, het komt regelmatig voor dat we met onze campagnes het overheidsbeleid juist ondersteunen, er alleen meer vaart aan willen geven.

''Vaak zitten we op één lijn, en dan komen we goed van pas. Maar zoals vorige week werd gereageerd door de BVD en De Telegraaf... wij willen inhoudelijk discussiëren, maar zij spelen het nu echt op de persoon. Door mijn vermeende verleden lijkt Milieudefensie opeens subversief geworden, dat werd de inzet van het debat. Wij zijn voor een deel afhankelijk van overheidsgeld, door ons zo onder druk te zetten... dat is toch een vorm van chantage?''

''Die hetze heeft me ontzettend geraakt. Dit is het naarste dat ik in mijn politieke werk ooit heb meegemaakt. Zo op de man mikken, suggereren dat ik bij de BVD op nummer vier sta van de lijst verdachten die destijds de aanslag pleegden op de Makro en op verschillende Shell-stations, me afschilderen als iemand die geen actie ongepasseerd voorbij kan laten gaan, voorloper in de krakersrellen... als ze nu een beeld hadden geschetst dat kwetsend was, maar waarin ik wel het een en ander herkende, dan zou ik zeggen: ja, ik ben veranderd. Maar zo was ik verdomme níet. Ik ben altijd fel tegen geweld geweest.

''Dit geeft een ontzettend machteloos gevoel, er is geen ruimte om je te verweren. Mijn buren lezen die krant, op het postkantoor hier vlakbij lezen ze hem ook, die mensen worden door zo'n artikel tot in het diepst van hun wezen geraakt: wat voor mens woont er eigenlijk in onze buurt? Heel Milieudefensie wordt ermee in diskrediet gebracht. Echt, die branden, ik heb daar altijd een hartstikke hekel aan gehad. Illegale acties met een structuur van geweld, ík heb verdomme geroepen dat zoiets hartstikke stom is. Dat het zo niet moet gebeuren. Het vuur heb ik me uit de sloffen gelopen om dit soort acties te bestrijden.

''Ik zal je een voorbeeld geven. We waren er tegen dat Shell grote commerciële belangen in Zuid-Afrika had. Daarom hebben we in 1989, samen met de vakbeweging en onderwijsgroeperingen, een vreedzame blokkade georganiseerd voor het Shell-laboratorium. Vier dagen voor die actie heeft RaRa toen het Shell-station bij Hilversum in lichterlaaie gezet. En ze kwamen met een verklaring dat wij, met onze blokkade, op de foute lijn zaten. Ontzettend lastig, want daarna moesten wij ons weer nadrukkelijk distantiëren van die aanslag. Echt heel naar.

''Nee, ik weet oprecht nog steeds niet wie die aanslagen wél hebben gepleegd, zo openhartig zijn die structuren binnen het actiewezen niet. Ik wist het niet en de politie weet het evenmin. Maar de BVD suggereert dus dat ze het wél weten. En hoe die informatie dan bij De Telegraaf terecht komt, informatie die ik nota bene zelf helemaal niet mag zien... Dossiers gebaseerd op geruchten, die moet je niet op straat gooien, als je niet wordt veroordeeld hoort de BVD je juist te beschermen. In plaats daarvan lekken ze dus naar de pers.

Politiefoto
''Hoe ze aan mijn politiefoto's zijn gekomen? Nou... zo vaak heb ik het politiebureau niet van binnen gezien. Er staat ook een jaartal bij: 1984, net de tijd dat de beslissing rond de kruisraketten was gevallen. Wij hebben toen het VVD-kantoor bezet. En we werden kortstondig gearresteerd. Daar zijn die foto's van. Over meer beschikte de BVD kennelijk niet.

''Ik schreef voor Bluf, ja. De Braauw leidde in 1981 de Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie. Daar werd gezegd dat men er niet op uit was meer centrales te bouwen. Mensen hebben toen ingebroken bij het ministerie van economische zaken. Uit de gestolen documenten bleek dat er al in het geniep plannen klaar lagen voor de bouw van nieuwe centrales. Als krant hebben we dat openbaar gemaakt. Ik was niet bij die inbraak, tot op de dag van vandaag weet ik niet wie er bij betrokken waren. Sterker nog, onlangs is er iemand op dit onderwerp gepromoveerd en zelfs die man kon de namen niet achterhalen.

''Of ik die inbraak toelaatbaar vond? Ja, toen wel. Als je kunt bewijzen dat er in het geheim dingen bekokstoofd worden die publiekelijk juist worden ontkend... ja, ik vond die actie gerechtvaardigd. Nu denk ik er anders over. Het staat ook veel verder van me af. Hoewel, nu ik er over nadenk: ik had vorige week gewoon die spullen van die Telegraaf-journalist moeten afpakken! Dat was mijn dossier! En vorig jaar kregen we nog vertrouwelijke documenten toegespeeld die we direct konden doorlekken naar de kranten. Maar inbraken komen niet meer in mijn prioriteitenlijstje voor.

''Nu is de actie gericht op het beleid, op het beïnvloeden van besluitvorming, we spelen mee in het grote spel van politiek en bedrijfsleven. Zo vragen we de Schiphol-directie om de tarieven voor het overstappen in Amsterdam te verhogen, waardoor de luchthaven minder aantrekkelijk wordt voor transfers. Je kunt ons vergelijken met de bonden: normaal praten, adviezen geven, maar als dat allemaal geen zoden aan de dijk zet, dan moet je een dreigende actie achter de hand hebben om de zaak vlot te trekken. Want de natuur kan niet staken. Niet voor zichzelf opkomen. Wat zou het mooi zijn wanneer álle bomen op een mooie zomerdag hun blaadjes demonstratief zouden laten vallen uit protest tegen het broeikaseffect?! Maar nee, het milieu piept niet.

Dus piept Duyvendak. ''Onze campagne is gericht op het afremmen van de groei van Schiphol. Juni 1995 heeft de Kamer besloten dat de luchthaven tot 2015 met drieëneenhalf procent per jaar mag groeien. Nu al blijkt dat ze met tien procent per jaar groeien en de directie doet er alles aan om die groei te bevorderen. Dan zal de nieuwe, vijfde baan maar een tussenstation blijken, het echte besluit over Schiphol zal moeten worden herzien. Cruciaal is bovendien de discussie over een tweede nationale luchthaven in de Markerwaard of in de Noordzee, waardoor het vliegverkeer boven Nederland nog veel meer zal toenemen. De druk die dat teweegbrengt, het lawaai, de schade aan de natuur...

''Die actie, we zijn er niet mee over één nacht ijs gegaan. Al begin mei zijn we met de voorbereiding begonnen, nadat gesprekken met de Schiphol-directie helemaal niks hadden opgeleverd. Maar als je het vliegverkeer echt twee uur wilt stilleggen, dan moet je er zeker van zijn dat de betrokken luchtvaartmaatschappijen en de passagiers op de hoogte zijn, er moet een baan vrij blijven voor noodlandingen. Je moet aan alles denken om elke kans op gevaar uit te sluiten, want we zullen nooit iets doen dat de veiligheid in gevaar brengt.

''Het aardige van Nederland is dat we hier vrijheid van meningsuiting hebben. Een actie die van te voren is aangekondigd en waarvan derden voor korte duur schade ondervinden, is toegestaan. Wat dat betreft heeft Greenpeace al veel juridisch pionierswerk voor ons verricht, zoals bij de chloortrein die zij 44 uur lang aan de ketting mochten leggen. Je mág enige hinder veroorzaken. Alleen wanneer het vliegverkeer in het gedrang komt, klimt iedereen in de hoogste boom. Dan sturen de ministers van binnenlandse zaken en verkeer en justitie een brief naar de burgemeester waarin ze hem dringend adviseren de actie uit veiligheidsoverwegingen te verbieden. Nou ja, de rechter heeft dus op grond van het ministeriële machtswoord besloten het verbod tóch te handhaven. Heel teleurstellend. Nu zullen we met een alternatieve actie moeten komen.

Ondogmatisch
In één ding heeft De Telegraaf wel gelijk: het actievoeren, ageren en protesteren zit Duyvendak in het bloed. ''Ja hoor, als kind was ik op school al actief in leerlingenraden. Vond ik veel leuker dan de lessen. Dat heb ik wel van thuis meegekregen, denk ik. M'n vader was docent aan de sociale academie De Horst en mijn moeder werkte bij de Stichting Buitenlandse Werknemers in Utrecht. De jaren zestig heb ik niet bewust meegemaakt. Bovendien: we woonden in Zeist, dan sta je er zowieso meer buiten. Mijn ouders waren vooral heel ondogmatisch, zowel anti-rechts als anti-CPN. Mij is geleerd dat er geen absolute zekerheden, geen absolute waarheden bestaan. Niets is aan één kant helemaal waar. En als je me nu vraagt waarom ik zo'n hekel aan RaRa had, dan was dat om hun rechtlijnigheid. Ik ben echt haaks op die rechtlijnigheid opgevoed, met openheid, ruimte voor debat.

''In 1976 ben ik in Amsterdam sociologie gaan studeren. Ik heb m'n kandidaats en m'n onderwijsbevoegdheid gehaald, maar beide zijn inmiddels verlopen. Achteraf gezien koos ik de verkeerde studie. Te vaag, te algemeen. Politicologie was beter geweest. Daar waren de mensen die ik later tegen kwam ook leuker. Ik zou in een prettiger bedding zijn terechtgekomen, denk ik.

''In het actiewezen heb ik me niet gestort, hoor. Daar ben ik veel te verlegen voor. Nog steeds zal ik in een voor mij vreemde omgeving niet voorop lopen of een grote scheur opentrekken. Het heeft allemaal best een tijd geduurd.

''Eerst ben ik bij de studentenbeweging gaan kijken, de Asva, het leek me voor de hand te liggen daar te beginnen. Maar ik vond het er verschrikkelijk! Allemaal van die ontzettend eigenwijze mannetjes, met geweldig grote monden, die dachten dat ze wel wisten hoe de wereld in elkaar zat. Dat liep dus uit op een teleurstelling. Het ging totaal niet over het gewone leven. Sektarisch. Dogmatisch.

''Dan was er nog een clubje onder de naam 'Sociologiestudenten in Dienst van het Volk'. Ik dacht: misschien is dat wel wat. Een blauwe maandag heb ik met ze meegelopen. Maar toen bleek ik weer tussen de maoïsten te zitten. Of bijna-maoïsten, want dat luisterde allemaal erg nauw. Voor je het wist had je een ideologische ruzie vol theoretische haarkloverij. Leuk detail: ik heb nog kaderscholing van Paul Rosenmöller gehad. Op een zolderkamertje aan de Nassaukade. Maar na twee avonden trok het toch wel weer erg de kant op van revolutionaire voorhoedes en zo. Bovendien, die lui haakten allemaal af, ze vertrokken van de universiteit om zich onder de arbeiders te mengen. Paul ging de revolutie in de havens verbreiden, anderen kozen voor agitatie-propaganda bij Hoogovens. Een doodlopend spoor, van de revolutie is later nog maar weinig vernomen.

''En ik zat weer met lege handen. Terwijl je toch om je heen kon zien dat het beroerd gesteld was met de stadsvernieuwing. Je maakte je zorgen over wat de VS in Midden-Amerika uitspookten, in Chili en Argentinë. Hier in Amsterdam kwam je de vluchtelingen tegen van de nieuwe fascistische regimes, daar wil je dan concreet wat mee. Die studentengroeperingen hadden absoluut geen oog voor dat soort problemen. Hooguit streden ze voor hun eigen belang; kwamen ze op voor hun beurzen of de hoogte van het collegegeld. Maar verder zag ik alleen hun wereldvreemdheid.

''Wat dat nou van me is? Ik wil iets doen. Gewoon, omdat ik me deel van de samenleving voel. Ik wil dat sommige zaken wat fatsoenlijker worden. Maar ik ben er absoluut niet op uit alles helemaal te veranderen. Revolutie is toch helemaal niet aan de orde?! Eenvoudige dingen: de bewapening, hoe kun je het beetje groen hier nog beschermen? Ach, wat redeneer je als achttienjarige? Je signaleert een aantal rottigheden en probeert die minder rottig te maken. En het waren vaak ook zaken die zich aandienden.

''Onkruit, dat anti-militaristische, sprak me aan. Het was de tijd van de vredesbeweging en dit paste er wat mij betreft goed bij. Naar mijn gevoel ben ik echt niet als een kip zonder kop in iedere actie gesprongen, hoor. Milieudefensie ligt voor mij in dezelfde lijn. Veel sluit bij elkaar aan. Een jaar of vijf, zes geleden speelde dat IJ-oeverproject. Een soort Manhattan aan het IJ moest het worden, met dure torenflats en grote winkelcentra, echt een prestigeproject. Dat vond ik zo'n verschrikkelijk idee... deze stad is zo mooi, waarom moet je alles nu weer verpesten met zo'n overheersende skyline?''
''Goed, met een paar vrienden zijn we toen een actiegroepje begonnen, daar zijn nog heel pittige discussies met wethouder Saris uit voortgevloeid. Gelukkig is het project compleet geflopt, maar als actie past het toch in het geheel van waar ik voor sta? Het is toch niet zo dat ik daardoor gelijk tegen álles ben?''
Bivakmuts
'Hij stond vooraan bij de grote kraakacties', schrijft De Telegraaf en volgens een anonieme functionaris van de Politieke Inlichtingen Dienst, die hem jarenlang zou hebben gevolgd, was hij de uitvinder van de bivakmuts en de helm, ter anonimisering van de actievoerder. ''Ook alweer van die flauwe kul, ik heb niet eens een helm. Maar de kraakbeweging sprak me wel aan. Het ging, zeker in het begin, om een goede zaak. Bovendien, wat ik prettig vond, was de diversiteit. Terugkijkend is er zo'n eenduidig beeld ontstaan, associeert men de acties met beelden van rellen en brandende barricades, maar de werkelijkheid was veel gevarieerder.

''Persoonlijk heb ik altijd een afkeer gehad van de militante houding die bij voorbeeld bij sommigen in de Staatsliedenbuurt leefde. Maar die turbulente actie in de Vondelstraat, daar was ik wel bij. En daar stond ik achter, hoewel ik natuurlijk ook daarin werd meegezogen. Die rel was er plotseling, maar dat dat huis herkraakt was, vond ik terecht. Op een gegeven moment liep dat gewoon ontzettend uit de klauwen, het ontspoorde op een manier die ik niet wilde. Hoewel, ik heb nog geprobeerd een steen te gooien, maar daar heb ik geloof ik de fysieke kracht niet voor. Toch, toen Polak die tanks stuurde... ik stond erbij te janken, het was zo verschrikkelijk om te zien. Dat die man het bestond het leger op ons af te sturen... Ik dacht echt: dit kost hem z'n kop, nu moet hij aftreden.

''Maar een andere actie vertelt iets meer over mezelf. Die luxe appartementen aan de Prins Hendrikkade, daar was ik écht bij betrokken en daar heb ik me enorm voor ingezet. Toen de ontruiming dreigde, hebben we iedereen uit het pand gehaald. De ME trof, tot haar verbijstering, maar één jongen aan: Moos. Met een bosje bloemen. Kijk, dat spreekt me aan; slimmer zijn dan de politie, inspelen op de voorspelbaarheid van de ontwikkelingen, een dreigende geweldspiraal doorbreken.

''Soms denk ik zelf ook wel eens: wat ben ik eigenlijk voor een gek, dat ik me steeds weer voor die dingen inzet? Als ik iets anders in elkaar had gezeten was ik misschien politicus geworden, of vakbondsbons. Dan had iedereen het normaal gevonden dat je je dag in, dag uit met alle mogelijke misstanden bezighoudt. Dat je de wereld wilt verbeteren. Maar doe je het buiten de geëffende paden om, dan is het voor VVD'ers opeens verdacht. Of op z'n minst opmerkelijk.

''Ach, ik sta er maar niet te lang bij stil. Bij Milieudefensie voel ik me in elk geval als een vis in het water. En ik ben inmiddels zo vergroeid geraakt met het milieu, dat ik niet verwacht dat ik het snel zal loslaten.'' (LEONOOR WAGENAAR - Gepubliceerd op 26-1-1996)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden