Plus

De mooiste stadsgezichten uit de 18de eeuw in het Stadsarchief

In het Stadsarchief opent vrijdag de tentoonstelling Kijk Amsterdam 1700-1800, met tekeningen van de gebouwen én het dagelijks leven in de stad.

De Amstel in 1795 door Jacob Cats, met rechts het Oude vrouwen- en mannenhuis, nu de Hermitage. ­ Beeld Stadsarchief

In de achttiende eeuw, de eeuw van de Rede (of de Verlichting), groeide de hang naar kennis en ontstond in Amsterdam de behoefte de stad nauwkeurig en realistisch in beeld vast te leggen in zogegeheten topografische kunst.

In het Stadsarchief is nu te zien hoe niet alleen de stad, maar ook het dagelijkse leven werd gedocumenteerd. Het is voor het eerst dat er een grote overzichtstentoonstelling van deze Amsterdamse achttiende-eeuwse topografische kunst is te zien.

Bert Gerlach, conservator prenten en tekeningen van het Stadsarchief, stelde de tentoonstelling samen. Meer dan twee jaar was hij bezig een selectie van 230 werken te maken uit de meer dan 1700 tekeningen tellende collectie uit die periode.

"Het is een unieke collectie binnen Europa, misschien wel in de wereld. Er werd in de achttiende eeuw in Amsterdam ontzettend veel getekend. In de zeventiende eeuw vinden we wel beschrijvingen van de stad in boeken, en afbeeldingen van bekende gebouwen. Maar niet van de meer gewone stadsgezichten. En daar ontstond enorme behoefte aan."

Stamvader Cornelis Pronk
Dat het stadsgezicht zo'n bloei kende juist in Amsterdam kwam doordat hier de meeste (vermogende) verzamelaars-opdrachtgevers woonden, de uitgevers van prenten, en natuurlijk de kunstenaars.

Gerlach wijst tijdens een rondgang langs de tekeningen (en een paar prenten en één schilderij) herhaaldelijk op de gedetailleerdheid van de tekeningen en roemt het hoge niveau van de kunstenaars.

"Bij sommige tekeningen kun je gerust tien minuten stil staan, zo veel is er te zien. Want het ging niet alleen om de gebouwen, maar ook om hoe in de achttiende eeuw werd geleefd. Soms kijk je door het raam van een winkel en zie je een deel van de winkelinventaris."

We zien handelaren, koetsen, flanerende wandelaars, het leven op de grachten. Met op de achtergrond de Westertoren, of het Oude Vrouwen- en mannenhuis (nu de Hermitage) en de Waag op de Nieuwmarkt.

Jan de Beijer, Jacob Cats (niet de dichter), Reinier Vinkeles en H.P. Schouten zijn de grote namen op deze tentoonstelling. Maar het ving allemaal aan met Cornelis Pronk, die in de jaren twintig van de achttiende eeuw begon met het vastleggen van stadsgezichten. Gerlach roemt het gebruik van licht en diepte van Pronk. Alle kunstenaars op deze tentoonstelling zijn leerlingen, of leerlingen van leerlingen van stamvader Pronk.

Liefst zeventig tekeningen zijn van H.P. Schouten. Gerlach, enthousiast: "Schouten tekende alle afzonderlijke bakstenen, met kleurschakeringen. Kijk, hier, een achttiende-eeuws raam met metselwerk in een oudere gevel. Je ziet dat de nieuwe bakstenen verschillen met die van de gevel. Voor al deze tekeningen geldt dat ze architectonisch kloppen. Tot op de laatste baksteen."

Intocht van de Fransen
Op Kijk Amsterdam zijn alleen tekeningen van de binnenstad, tot en met de Singelgracht, te zien. De tentoonstelling is onderverdeeld in gebieden; De Dam, Oude zijde, Nieuwe zijde, Amstel, De grachten.

En behalve taferelen van het dagelijkse leven zien we ook afbeeldingen van historische gebeurtenissen. De intocht van de Fransen in Amsterdam in 1795, en de brand in de Stadsschouwburg op de Keizersgracht in 1772.

Aandacht is er ook voor Cornelis Ploos van Amstel, rijke handelaar en makelaar die zich in de achttiende eeuw ontpopte tot kunstpaus. Hij verzamelde kunst in het groot en gaf bijvoorbeeld H.P. Schouten veel opdrachten. Zijn verzameling komt deels terug in de tentoonstelling.

Kijk Amsterdam - vergeet niet ook in de Schatkamer te gaan kijken waar ook nog achttiende-eeuwse gebruiksvoorwerpen zijn te zien - is een belangrijke en zeer fraaie tentoonstelling. Zo hadden we Amsterdam nog niet gezien.

Kijk Amsterdam 1700-1800. De mooiste stadsgezichten. Stadsarchief. T/m 14 januari. De catalogus van de tentoonstelling is verkrijgbaar bij Uitgeverij Thoth.

De Waag op de Nieuwmarkt in 1789 gezien vanuit de Bloedstraat, door H.P. Schouten. Beeld Stadsarchief
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden