Plus

De Mooiste Stad gaat vooral over de groei van Amsterdam

'Van der Laan was niet bang voor hoogbouw. We moeten de lucht in, zei hij altijd.' Met conservator Laura van Hasselt en topambtenaar Esther Agricola op bezoek bij De Mooiste Stad.

De Gouden Bocht als nieuwbouw, door Gerrit Berckheyde (1685) Beeld Rijksmuseum

Tachtig objecten koos Eberhard van der Laan voor zijn tentoonstelling. Van de meeste is snel duidelijk wat ze met Amsterdam te maken hebben. Bij een schilderij dat Nicolaes Berchem maakte in de tweede helft van de zeventiende eeuw is het even turen.

Conservator Laura van Hasselt wijst op een in wit gewaad gehulde vrouw te midden van overwegend naakte figuren. "Zij is de stedenmaagd van Amsterdam. Kijk wat ze in haar hand heeft."

We herkennen een nog niet geheel ingevulde plattegrond van de grachtengordel. "Het is een plan voor uitbreiding daarvan. Bovenin het schilderij kijken Jupiter en zijn vrouw Juno goedkeurend toe. Een heel bescheiden schilderij is het niet."

Allegorie op de uitbreiding van Amsterdam heet het werk. Ambtenaar Esther Agricola vertelt dat het werd geschilderd ten tijde van de zogeheten Vierde Uitleg, de stadsuitbreiding die de binnenstad zijn kenmerkende halvemaanvorm gaf. "Het was de bedoeling dat alles zou worden volgebouwd. Maar door een crisis stokte dat; we danken er de Plantage aan."

Van Hasselt werkte als conservator bij het Amsterdam Museum voor de tentoonstelling De Mooiste Stad nauw samen met Eberhard van der Laan, tot kort voor zijn dood. Esther Agricola is directeur Ruimte en Duurzaamheid (voorheen Ruimtelijke Ordening) van de gemeente Amsterdam.

Ook in de functie die ze ervoor bekleedde, directeur van het Bureau Monumenten & Archeologie, had ze veel te maken met Van der Laan. Met beide bezoeken we de dag voor de opening De Mooiste Stad.

Bouwsteigers
De bouwsteigers in de voor iedereen toegankelijke Amsterdam Galerij (in een nabij verleden de Schuttersgalerij) staan er niet omdat tijdens dit bezoek de laatste hand gelegd wordt aan de tentoonstelling, maar maken er deel van uit. Ze symboliseren dat de stad nooit af is. Er komen diverse thema's aan bod op de tentoonstelling, maar hij gaat toch vooral over de groei van de stad, toen en nu.

Affiche voor de elektrische witkar, een edeelauto Beeld Collectie Stadsarchief
Aannemer Jan Galman tekende in 1857 al een brug over het IJ Beeld Collectie Stadsarchief
Portret door Elie Neuburger van Salomon ('Monne') de Miranda Beeld Amsterdam Museum

Het huidige Amsterdam groeit als een gek. De stad maakte dit eerder mee in de zeventiende en de negentiende eeuw. Belangrijke boodschap van de tentoonstelling: van die eerdere schaalsprongen valt veel te leren.

We staan bij het schilderij De bocht in de Herengracht. Gerrit Berckheyde vervaardigde het in 1686, in dezelfde tijd dus als Nicolaes Berchem zijn Allegorie. Tegenover de barokke overdaad bij Berchem staat de serene rust op het schilderij van Berckheyde. De Herengracht was nog niet eens af toen hij het schilderij maakte.

"De grachtengordel was nog een echte nieuwbouwwijk, een IJburg van de zeventiende eeuw," zegt Agricola. Ze wijst erop dat Berckheyde de al wel geplante boompjes op de gracht achterwege liet.

Van Hasselt: "Die vond hij waarschijnlijk te lullig."

Agricola: "Men was zich er indertijd al goed ­bewust van dat een stad bomen nodig heeft. Amsterdam was in de zeventiende eeuw een van de groenste steden van Europa. Nu zijn we dat niet meer, ook al staat er nog steeds één boom per inwoner."

Ook mooi: de grote tekening die ene T. de Vries in 1935 maakte van de een paar jaar daarvoor opgeleverde flat van architect J.F. Staal aan het huidige Victorieplein. Het eerste hoogbouwproject van Nederland, de kroon op Plan Zuid, al snel bekend als de Wolkenkrabber.

Agricola: " Mensen reageerden daar toen heel emotioneel op."

Laura van Hasselt, conservator Amsterdam Museum werkte met Van der Laan aan 'zijn' expositie Beeld Amsterdam Museum
Schiphol, bron van groei, welvaart én overlast. Het schilderij van Janneke Viegers heet Hemelvaart (1996) Beeld .
De beurs, kloppend commercieel hart van de Gouden Eeuw Beeld Rijksmuseum
Glasvezelkabel. Amsterdam is een van de grootste internet-knooppunten van de wereld Beeld .

Van Hasselt: "Nu denk je: waar maakten ze zich druk om? Het gebouw telt maar twaalf verdiepingen."

Agricola: "Van der Laan was niet bang voor hoogbouw. 'We moeten de lucht in,' zei hij altijd. Er zijn ook geen alternatieven. Rond de stad liggen geen sappige weilanden meer. En nog meer IJburgen bouwen kan niet, want we willen het IJmeer behouden. We moeten het doen met wat we hebben. Uitbreiden is nu vooral inbreiden, zoals wij dat noemen: verdichten. En daar heeft de stad ruime ervaring mee. Zoals je ziet op dat schilderij van Berckheyde was de grachtengordel al meteen enorm dicht bebouwd."

Goliath
Het 5,5 meter hoge houten beeld van de Bijbelse reus Goliath staat als sinds 2010 permanent in de Amsterdam Galerij. Het past in de tentoonstelling omdat daarin ook toerisme aan bod komt, nog zo'n heet hangijzer tegenwoordig. Maar ook vroeger al trok de stad veel bezoekers. De houten Goliath was in de zeventiende eeuw een topattractie van het Oude Doolhof, een ­pleziertuin op de Prinsengracht.

Laura van Hasselt: "Dat doolhof, een soort pretpark van zijn tijd, trok mensen van ver buiten de stad. Aan buitenlands bezoek was Amsterdam al sinds de middeleeuwen gewend; het Mirakel van Amsterdam trok pelgrims uit heel Europa. En veel later trok de Wereldtentoonstelling van 1883 op het huidige Museumplein in één jaar meer dan een miljoen buitenlandse ­bezoekers. Amsterdammers waren daar waanzinnig trots op."

Esther Agricola: "Nu trekken we 17 miljoen ­bezoekers per jaar. Eberhard van der Laan was daar erg mee bezig. Hij erkende de problemen, maar wees er ook op dat we niet alle toeristen over één kam moeten scheren. Het zijn echt niet alleen dronken Britten of Aziaten in grote groepen. Onderzoek leert ook dat de drukte in de stad behalve door buitenlandse toeristen voor een groot deel wordt veroorzaakt door dagjesmensen uit eigen land."

Schaefer en Wibaut
Portretten van de wethouders en bouwers Willem Treub, Monne de Miranda en Jan Schaefer laten zie wie Van der Laan inspireerden. Een vierde inspirator, Floor Wibaut, de wethouder die in de vroege twintigste eeuw hele volkswijken liet verrijzen, heeft zelfs een standbeeld op de tentoonstelling. Het is een voorstudie van het beeld dat staat op de naar Wibaut vernoemde straat in Oost.

Het was een plechtig moment toen Van der Laan het beeld ontdekte in het depot van het Amsterdam Museum, vertelt Laura van Hasselt "Hij ging ernaast staan en zei: 'Vriend.'"

Lees ook: Van der Laans expositie is zijn laatste boodschap aan de burgers

Esther Agricola, directeur Ruimte en Duurzaamheid gemeente Amsterdam had veel contact met de burgemeester over de toekomst van de stad Beeld George Maas
Protest tegen de woningnood, 1970. Van der Laan koesterde het recht op demonstreren Beeld ANEFO
Allegorie op de groeiende stad, door Nicolaes Berchem, met in het wit de stedenmaagd (circa 1663) Beeld Collectie AM
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden