Plus PS

De keurmerkenjungle: hoe kies je echt bewust?

Van '100% plantaardig' tot 'blijekipgarantie': tussen de bijna honderd 'keurmerken' in de supermarkt zitten een hoop onbetrouwbare. En heb je de biologische chocoladereep gevonden, dan blijkt de cacaoboer weer te werken voor een hongerloontje. Hoe kies je écht bewust?

Het probleem van keurmerken is dat er geen is dat alle problematiek behandelt Beeld anp

'Jammer, dat deze heerlijke gave der natuur zoo vaak vervalscht wordt!' Al in 1893 moet de schrijfster van het Nationaal Kookboek (1893) vaststellen dat boter en meel met talk, gips en krijt worden gemengd. Frauderen met eten is van alle tijden. Net als controle.

Een gevelsteen op de Nes (1644) toont twee mannen die de kwaliteit van een geslacht rund en schaap controleren, en al in 1927 kwam het eerste keurmerk op de Nederlandse markt, van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen.

De vrouwenorganisatie liet talloze producten testen en deelde daarbij eventueel het keurmerk 'Goedgekeurd door de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen' uit. Later die eeuw werden meer keurmerken opgericht.

Negentig logo's
Tegenwoordig zijn er in totaal negentig logo's en keurmerken op voedingsmiddelen te vinden, stelt de onafhankelijke voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal. Van ecolabels tot Bewustekeuzevinkjes en Beter Levensterren. En dat vindt de consument maar wat verwarrend, blijkt uit onderzoek van de Autoriteit Consument & Markt. Want hoe weet je welk keurmerk betrouwbaar is?

Die verwarring onder consumenten is heel begrijpelijk, zegt Kirsten Palland van Milieu Centraal. Daarom stelde de voorlichtingsorganisatie vorig jaar een top elf samen van topkeurmerken, na een uitgebreid ­onderzoek waarin is gelet op duurzaamheid - hoe streng zijn de eisen op milieu, dierenwelzijn en mens en werk? -, transparantie en controle.

"Daarin staan de meest ambitieuze en ­betrouwbare keurmerken. Ze scoren hoog op minstens een van de duurzaamheidskenmerken en ze voldoen maximaal aan de transparantie- en controle-eisen," zegt Palland.

Betrouwbare keurmerken
Afgelopen week startte Milieu Centraal de campagne 'Check het plaatje' om consumenten aan te moedigen een bewustere keuze te maken. Met de app Keurmerkenwijzer kun je waar je ook bent een keurmerk opzoeken en nagaan of dat betrouwbaar is.

Betrouwbare keurmerken zijn eigendom van een onafhankelijke partij die de eisen van het keurmerk beheert. Producenten doen een aanvraag en die wordt beoordeeld door een derde, onafhankelijke partij. Voldoet een product later, dus na toekenning, niet aan de eisen, dan is er een duidelijk sanctiebeleid, van geldboetes tot het afnemen van een keurmerk.

Stichting Milieukeur ontwikkelt en beheert een aantal keurmerken, waaronder Milieukeur. Volgens de organisatie wordt twee keer per jaar een uitgebreide controle uitgevoerd. Daarnaast zijn er supermarkten en merken die hun eigen 'keurmerk' voeren. Een beetje verdacht, zegt Loethe ­Olthuis, die de keurmerkenwereld indook voor haar boek Zin en onzin in de supermarkt (2017).

Flauwekullogo's
"Ze controleren zelf, dus krijg je de situatie van de slager die zijn eigen vlees keurt." Op de site Keurmerken.net staat een overzicht met 'flauwekullogo's' die suggereren iets goeds te doen voor milieu, dier of mens zonder dat er aan onafhankelijke ­controle wordt gedaan. Zo staat op chocolade van Mondelez (o.a. Cote d'Or, Milka en Toblerone) het eigen 'keurmerk' Cocoa Life dat voor ­allerlei prachtige dingen staat, maar er is geen concrete eis te vinden en van controle is geen sprake.

Ook verpakkingen met de onbeschermde termen als 'eco', 'groen', 'green', 'natuurlijk', 'natural', 'bio' en 'puur' kunnen als flauwekul worden bestempeld. Veel consumenten vertrouwen deze termen als keurmerk, terwijl ze dat absoluut niet zijn, aldus de samensteller van Keurmerken.net.

In 2014 werd de 'Puur & Eerlijk'-lijn van Albert Heijn door Foodwatch genomineerd voor Het gouden windei (meest misleidende product) om precies deze reden. 'Puur' suggereert van alles: gezond, eerlijk naar milieu, dier en mens, maar zegt eigenlijk niets. In 2015 haalde de supermarkt Puur & Eerlijk uit de schappen.

Fairtrade chocola
Ook bij goede keurmerken gaat het weleens mis. In de ­documentaire Tony over Tony Chocolonely blijkt hoe lastig het is om de herkomst van fairtrade chocola te achterhalen; wanneer de cacaoboer van de chocoladereep uiteindelijk gevonden is, weet hij niets van een eerlijke prijs voor zijn chocola.

Duurzaamheidskeurmerk RSPO (Roundtable for Sustainable Palm Oil) blijkt zijn zegen te hebben gegeve aan een palmolieplantage aangelegd in een van de laatst overgebleven bosgebieden van West-Borneo - in strijd met de criteria van RSPO zelf én de Indonesische wet. Voor producten als chocola en koffie is er een langere mondiale keten, en wordt controle steeds moeilijker.

"Als consument ben je niet in staat om alle schakels te controleren, daarom heb je die keurmerken," zegt Olthuis. "En natuurlijk gaat het weleens fout. Maar dat komt dan ook wel weer boven water."

Goede start
Een keurmerk is een goede start, benadrukt Charlotte Linnebank van Questionmark, een onafhankelijke onderzoeksorganisatie die de duurzaamheid van consumentenproducten onderzoekt. Met de app Questionmark scan je barcodes in de supermarkt en zie je hoe de producten ­scoren op het gebied van milieu, dierenwelzijn, mensenrechten en gezondheid. "Als je weinig tijd hebt, is een keurmerk prima bij je keuze; neem dan wel een betrouwbare uit de lijst van Milieu Centraal. Als je ­kritisch bent, kun je je verder verdiepen."

Het probleem van keurmerken is dat er geen is dat alle problematiek behandelt. "Als je een product uit een ontwikkelingsland hebt en er staat 'biologisch' op, dan zegt dat dus niets over de arbeidsomstandigheden," zegt Linnebank. "Koop je een fairtrade artikel uit een gebied waar wordt gekapt in tropisch regenwoud, dan krijgt de boer een goed bedrag, maar krijg je niet de garantie dat de ­natuur niet wordt verwoest. Er ontbreekt nog een alomvattend keurmerk dat kijkt naar alle facetten. Maar dat zal nog wel even duren."

Het is, kortom, goed om zelf te ­blijven nadenken, raadt Linnebank aan. 'Biologische chocola' klinkt goed, maar misschien vind je in dit geval fairtrade belangrijker? ­Bedenk dat een keurmerk aanvragen geld kost, en dat niet elke kleine boer en producent zich dat kan veroorloven. De sympathieke imker bij je in de buurt of dat kleine zuivelbedrijf op vakantie werken misschien net zo duurzaam en eerlijk als een bedrijf met keurmerk.

Mora Romagnolavarken
Afgelopen zaterdag gaf recensent Hiske Versprille in PS van de Week restaurant Eatmosfera drie punten aftrek, wegens ­'gejok' over het speciale Mora Romagnolavarken dat wel op de kaart, maar niet op het bord lag. Niet netjes van 'de beste Italiaan van Nederland', maar geen vervalsing van een keurmerk.

Het varken staat wel op de 'presidia'-lijst van non-profitorganisatie Slow Food, maar dat is geen officieel keurmerk. Dat in tegenstelling tot de ­Europese Beschermde Geografische Aanduiding (BGA) en Beschermde Oorsprongsbenaming (BOB), ook te vinden ­onder Franse aanduiding IGP en AOP en de Italiaanse en Spaanse noemer IGP en DOC.

11 topkeurmerken
Topkeurmerken volgens Milieu Centraal, getest op controle,
transparantie en milieu, dierenwelzijn of mens & werk:

- ASC (milieu, mens & werk; op ­gekweekte vis, schaal- en schelpdieren)
- Beter Leven keurmerk 2 en 3 sterren (dierenwelzijn; op vlees en eieren)
- Demeter (biologisch-dynamische landbouw; op groente, fruit, eieren, vlees en zuivel)
- EKO (Nederlands biologisch ­keurmerk; op groente, fruit, eieren, vlees, zuivel, koffie, thee, chocolade)
- Europees keurmerk voor biologische landbouw (op groente, fruit, ­eieren, vlees, vis, zuivel, koffie, thee, chocolade)
- Fairtrade/Max Havelaar (milieu, mens & werk; op koffie, thee, ­chocolade en tropische groente en fruit)
- Milieukeur (milieu, dierenwelzijn; op groente, fruit, eieren en vlees)
- MSC (milieu; op wilde vis)
- Rainforest Alliance (milieu, mens & werk; op koffie, thee en chocolade en tropische groente en fruit)
- RSPO Certified Sustainable Palm Oil (milieu, mens & werk; op producten met palmolie)
- UTZ (milieu, mens & werk; op koffie, thee, chocolade en hazelnoten)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.