PlusInterview

De impact van corona op de rechtspraak: ‘Het gaat er definitief anders uitzien’

De rechtspraak lag vrijwel stil door corona, en moet nu flinke achter­standen inlopen. Rechtbank­president Christa Wiertz: ‘Het gaat er definitief anders uitzien.’

Christa Wiertz, president van rechtbank Amsterdam: ‘Nooit eerder hing aan de ene kant van de weegschaal de gezondheid van mensen en aan de andere kant de rechtspraak, die vitaal is voor de samenleving.’Beeld Ivo van der Bent

Landelijk wachtten meer dan 22.000 strafzaken op behandeling toen het kabinet zes weken geleden het openbare leven goeddeels stillegde. Sindsdien komen er 5000 tot 6000 zaken per week bij, omdat de rechtbanken alleen de urgentste ­zaken behandelen. Pas op 11 mei gaan de deuren ietsje verder open en zullen de eerste verdachten in ‘corona­bestendige’ rechtszalen verschijnen, waar rechters hun proces inhoudelijk beoordelen. In veel andere zaken blijven rechters vanaf afstand rechtspreken.

Om de achterstanden in te lopen, zijn er straks wellicht van 7 tot 22 uur zittingen – als het alle partijen lukt daaraan mee te werken. Er wordt zeker in het strafrecht reikhalzend naar uitgekeken, maar veel verdachten en advocaten vinden het te weinig en te laat. Ze eisen veel meer souplesse en oog voor het recht ­fysiek aanwezig te zijn in de rechtszaal. Een gerenommeerde strafadvocaat: “Waar je hoopt op moed, creativiteit, maatwerk en staan voor die verdachte om wie alles zou moeten draaien, voel ik vooral een teleurstellende ambtelijke bangigheid en het star vasthouden aan protocollen.”

Duivelse dilemma’s

Wat vindt de Amsterdamse rechtbankpresident Christa Wiertz van die kritiek? “Ik denk dat we wél snel nagedacht hebben, bijvoorbeeld door het zo veel mogelijk inzetten van telehoren via videoverbindingen met de verdachte, in het huis van bewaring,” zegt ze.

“Maar ook wij worstelen met duivelse dilemma’s. Nooit eerder hing aan de ene kant van de weegschaal de gezondheid van mensen en aan de andere kant de rechtspraak, die vitaal is voor de samenleving. Het kabinet heeft de deur pas nu een klein beetje opengezet. Nu kijken we verder. Wat is verantwoord? Als wij mensen vragen naar de rechtbank te komen, zijn ze dat vaak verplicht, vergeet dat niet.”

Tijdens de urgente zittingen die wél doorgingen, verliep het contact met verdachten via de telefoon of videoverbindingen allerminst soepel. “Wíj moeten die techniek leren beheersen, de mensen aan de andere kant moeten het leren en de apparatuur moet er überhaupt zijn. Gedwongen door de situatie hebben we uiteindelijk sprongen gemaakt en ervaring opgedaan, in een steile leercurve. Het goede zullen we behouden, dus ik denk dat we veel meer blijven tele­horen waar dat kan, zoals in inleidende zittingen. We blijven die zaken zo veel mogelijk schriftelijk voorbereiden. Het is efficiënt en scheelt een hoop heen en weer reizen. De rechtspraak gaat er definitief anders uitzien.”

Dat in de meeste gevangenissen en huizen van bewaring maar weinig ruimtes geschikt zijn voor een videoverhoor en verdachten hun zaak maar gedurende drie kwartier mogen volgen, moet snel verleden tijd zijn, vindt ook Wiertz. “Ook de inrichtingen zijn overvallen. Daar heb ik begrip voor, maar wij hebben indringend capaciteitsuitbreiding gevraagd en dat gaat gebeuren. Dat niet alles fantastisch werkt, is frustrerend voor iedereen, ook voor onze rechters. Maar technisch blijkt het allemaal toch niet zo simpel als wij denken.”

Vervoer onwenselijk

Het vervoer van de gedetineerden wordt nu als onwenselijk gezien. “Je zou de plekken in de busjes slimmer kunnen verdelen om de 1,5 meternorm te waarborgen, maar het kabinet wil zo min mogelijk verplaatsingen. De gedetineerde maakt ook zijn afweging. Iederéén is bezorgd.”

Zittingen in de inrichtingen houden, zoals vaak is voorgesteld, kan volgens Wiertz niet. “Dat was ook een van ónze ideeën. Iedereen wil graag, maar de zalen zijn er daar niet. We zijn noodgedwongen op digitale afstand geplaatst.”

Vanaf 11 mei focussen de rechtbanken zich vooral op de inhaalslag in het strafrecht, ook voor jeugd, en op familiezaken. “In het strafrecht zit het grootste probleem doordat vrijwel alle inhoudelijke behandelingen zijn uitgesteld. In ­familiezaken zijn ondertoezichtstellingen en uithuisplaatsingen wel doorgegaan, via telefoon tot Facetime, maar wat kon wachten, niet.”

Ondertussen liepen in handelszaken, kort gedingen en het bestuursrecht achterstanden minder snel op doordat e-mailen, telefoneren en videobellen daar minder problemen geeft. Doordat minder nieuwe zaken binnenkwamen, konden bestaande achterstanden juist worden weggewerkt. In het bestuursrecht ‘is alles bij’.

“Door een spoedwet zijn de mogelijkheden voor online rechtspraak, zoals via extra beveiligd videobellen, verder verruimd. Partijen kunnen nu via een speciaal programma ook veilig met de rechtspraak e-mailen. Die slag was al in gang gezet, maar kreeg door corona een boost.”

Ook hier verwacht Wiertz dat procedures voortaan vaker digitaal zullen verlopen. “Maar de mensen die je niet digitaal kunt bereiken, ontvangen we zo snel mogelijk weer met hun tas vol papieren. Hier of op een andere locatie.”

Het aantal faillissementen en schuldsaneringen is nog niet opgelopen, maar een toename is te vrezen. “Waar het online kan en wenselijk is, zullen we ook ­deze zaken zo aanpakken.”

Wiertz herkent zich duidelijk niet in het beeld van een achteroverleunende rechtspraak. “We hebben landelijk uit alle macht geprobeerd te waarborgen dat de mensen op ons kunnen rekenen. Nu is het tijd voor lokaal maatwerk.”

“We gaan hier in Amsterdam met alle andere partijen bekijken of we van 7 tot 22 uur zittingen kunnen houden, binnen de RIVM-richtlijnen. We willen (kleine) kanton­zaken op andere locaties in de stad doen, om in het ­gerechtsgebouw ruimte te hebben voor het inlopen van ­achterstanden. Het vergt veel ­afstemming. Dat is de uitdaging.”

Nieuwbouw ligt ook stil

De nieuwbouw van de rechtbank, naast het bestaande en het tijdelijke ­gebouw tussen de Parnassusweg in Zuid en de A10, zou in oktober worden opgeleverd en vervolgens na een paar maanden testen voor kerst in gebruik worden geno­men. Corona gooit ook hier roet in het eten. De meeste buitenlandse bouw­vakkers vertrokken vlak voor de lockdown naar huis, waar ze nu vastzitten. De aanvoer van materialen uit het buitenland stokte. Nu is de hoop gevestigd op een verhuizing in maart.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden