Plus

De iep van bioloog Bea Schwarz leeft voort

Met de reparatie van het bijzondere iepenlint aan de Sloterplas brengt Nieuw-West vandaag een eresaluut aan Bea Schwarz, ontdekker van de oorzaak van de iepziekte.

Amsterdam telt 75.000 iepen, nergens ter wereld zijn zoveel exemplaren op zo'n relatief klein oppervlak te vinden. Beeld -

De Bea Schwarz-iep? Iepenspecialist Ronnie Nijboer van Noordplant Kwekerijen in Glimmen weet er nog vijf te staan bij het Zuiderpark in Den Haag en vier in het Friese dorp Halle. Dat maakt de Sloterplas met zijn meer dan honderd exemplaren tot een waar bedevaartsoord voor dendrologen. "Wat daar staat is uniek in de hele wereld," zegt Nijboer over het Graceland van de resistente iep.

Dat besef is nu ook doorgedrongen tot het stadsdeelbestuur, dat na langdurig lobbywerk van de Vrienden van de Sloterplas heeft besloten het oude iepenlint in ere te herstellen. De dubbele rij bomen was door de jaren heen aangevuld met andere ieptypen, en dat was de kenners een doorn in het oog, ook vanwege de bijzondere nalatenschap van de naamgever van de oorspronkelijke bomen, Bea Schwarz.

"De bomen zijn mooi, maar minstens zo bijzonder is het verhaal achter de bomen," zegt ook Wouter van der Wulp uit Nieuw-West. Van der Wulp spande zich de afgelopen jaren samen met de buurtbewoners in om het verrommelde iepenlint aan te pakken. "Het heeft even geduurd, maar ons plan blijkt nu perfect te passen in de visie van het bestuur om van de Sloterplas een metropolitaan stadsmeer te maken."

Establishment
Een boom met een bijzondere geschiedenis. Bea Schwarz promoveerde in 1922 als eerste promovendus van de eerste vrouwelijke hoogleraar in het land, Johanna Westerdijk, de directeur van het Instituut voor Plantziekten in Baarn. De piepjonge biologe beschreef als eerste de schimmel die volgens haar verantwoordelijk was voor de dodelijke iepziekte, en kreeg de hoon van het wetenschappelijke establishment over zich heen.

De gevestigde bomenwereld schreef de iepziekte indertijd nog toe aan omgevingsfactoren, zoals het gebruik van grote hoeveelheden gifgas tijdens de Eerste Wereldoorlog. Maar onverholen was ook sprake van ongeloof dat een vrouwelijke collega zulk baanbrekend werk kon ­verrichten. "Het was een conservatief man­nenbolwerk," vertelt Nijboer. "Het werk van Schwarz werd zelfs in de vakbladen belachelijk gemaakt."

Veel last had Schwarz daar niet van. Onmiddellijk na haar promotie cum laude ging zij aan de slag in het plantenproefstation Buitenzorg op Java, waar zij ten strijde trok tegen de gevreesde slijmziekte van de aardnoot. Opnieuw met succes, vertelt Nijboer. "Schwarz wist een resistent ras te kweken. De Schwarz-21 is vandaag de dag nog steeds een begrip bij de verbetering van de pindacultuur in tropische landen."

In Nederland werd halverwege de jaren dertig een eerste resistente iep gepresenteerd. Die werd vernoemd nog naar Christine Buisman, een collega van Schwarz (tien jaar geleden werd aan de Amsteldijk in het boomgekke Zuid nog een rijtje met Buisman-bomen geplant). In 1948 kwam de Bea Schwarz-iep op de markt, en die groeide in de jaren vijftig uit tot een favoriet op de stadskwekerijen in de grote steden.

Amsterdam iepenstad

De iep heeft een lange historie in de stad: op de schilderijen van de oude meesters siert de boom al de grachten. De iep is dan ook een echte stadsboom die op verschillende gronden kan wortelen en ook tegen een stootje kan.

Iepenspintkever
De stad is trots op de iep en zorgt er goed voor. Elk exemplaar wordt geregeld gecontroleerd op de gevreesde iepziekte. Aangetaste bomen worden ontdaan van hun bast, om te voorkomen dat de ziekte zich kan verspreiden via de iepenspintkever die de fatale schimmel van de ene boom naar de ander brengt.

Sneeuwstorm
Een bijzonder fenomeen doet zich voor in de lente, wanneer de iepen hun zaadjes loslaten. Veel Amsterdammers verwijderen de blaadjes foeterend van stoep en auto, maar toeristen staren gelukzalig naar de sneeuwstorm in de lente, zoals de Amerikaanse auteur John Green het verschijnsel omschreef in zijn bestseller The fault in our stars.

Eau d’Amsterdam
Het Amsterdamse kunstenaarsduo Saskia Hoogendoorn en Lieuwe Martijn Wijnands onderkende de commerciële mogelijkheden van de iep, en kwam in 2014 op de markt met een iepenparfum onder de naam Eau d’Amsterdam. Een flesje van vijftig milliliter gaat in speciaal­zaken over de toonbank voor 58 euro.

Jappenkamp
Zo kreeg de boom een belangrijke plek bij de aanplant van de oevers van en de eilanden in de Sloterplas. Schwarz, die de oorlog met haar kinderen in het jappenkamp had doorgebracht, woonde en werkte toen al weer in Nederland, maar was vermoedelijk niet eens op de hoogte van het bestaan van haar bomenlaantje. Zij werkte aan haar gezaghebbende monografieën van de schimmelgeslachten Epicoccum en Phialophora en overleed in 1969 op 71-jarige leeftijd in haar woonplaats Baarn.

Haar iep leeft voort. In 2007 haalde Ronnie Nijboer wat enthout uit de mooiste exemplaren aan de Sloterplas, en ging op de kwekerij aan de slag om nieuwe exemplaren voort te brengen. Het zijn trage groeiers, zegt hij, maar de eerste drie bomen gaan woensdag op Nationale Boomfeestdag de grond in, en zullen in de komende jaren fasegewijs gezelschap krijgen van nog eens honderdvijftig echte Schwarz-iepen.

153

Vanaf woensdag 16 maart zullen 153 iepen in de komende jaren in fases langs de Sloterplas worden geplant.

De straten met iepen in Amsterdam. Beeld Chantal van Wessel
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden