Plus

De Hollandse identiteit volgens hoogleraar Gloria Wekker

In het archief van de Nederlandse identiteit is geen plaats voor pijnlijke episodes. Vandaar dat witte Nederlanders heftig reageren zodra het koloniale verleden ter sprake komt, schrijft Gloria Wekker in haar boek Witte Onschuld.

Gloria Wekker: 'Ik voel me geen roepende in de woestijn meer.' Beeld Martijn Gijsbertsen

Witte onschuld is de titel van het boek dat emeritus hoogleraar culturele ­antropologie Gloria Wekker vandaag presenteert over de moeizame omgang van Nederland met zijn koloniale verleden. Het is een Engelstalige bundel met wetenschappelijk werk dat in de loop van twintig jaar werd geschreven, maar het boek laat zich lezen als een nuttige bijsluiter bij het actuele debat over racisme. Een debat dat momenteel weer buitengewoon hoog oplaait door alle hoon en haat die presentatrice Sylvana Simons over zich heen kreeg na de recente bekendmaking van haar politieke ambities.

Illustratief, noemt Wekker de behandeling van Simons, voor de plek die nieuwkomers in Nederland toegewezen krijgen. "De onderliggende boodschap van alle negatieve reacties aan haar adres is: wie ben jij dat je zo'n grote bek opzet? Het cultureel archief van de witte Nederlanders is de onwrikbare norm voor het Nederlanderschap. Nieuwkomers doen er verstandig aan zich zo snel en geruisloos mogelijk aan te passen aan die norm."

"Dat mensen met een andere etnische en culturele achtergrond op hun eigen manier een aandeel kunnen leveren aan de samenleving, dat gaat er niet in."

Explosief mengsel
Sylvana Simons vormt voor de verdedigers van de witte norm het ideale mikpunt, stelt Wekker. "Ze is een sterke zwarte vrouw met een mening, zoals ze eerder in het debat over Zwarte Piet duidelijk liet merken. En nu heeft ze zich ook nog aangesloten bij de islamieten van Denk, vertegenwoordigers van de momenteel als de meest abjecte groep in het land wordt gezien. Het is een explosief mengsel. In het programma van Humberto Tan kreeg ze van een oudere witte man aan tafel het verwijt dat ze het er zelf naar gemaakt had. Als ze had gezwegen, was het haar allemaal niet overkomen."

In haar boek gaat Wekker uitgebreid in op wat zij het cultureel archief noemt, de verzamelde bouwstenen voor wat als de Nederlandse identiteit wordt beschouwd. In dat archief zitten volgens de schrijfster vooral de pronkstukken en worden de pijnlijke episodes nadrukkelijk buiten beeld gehouden.

"Dat Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog slachtoffer was van de Duitsers, is stevig verankerd in onze collectieve identiteit," geeft Wekker als voorbeeld, "maar dat Nederland zelf een paar jaar later een smerige oorlog voerde in Indonesië komt maar heel moeizaam over het voetlicht."

CV

Gloria Wekker (1950) is emeritus hoogleraar sociale en culturele antropologie. Haar specialismes zijn gender, seksualiteit en Afro-Amerikaanse en Caribische studies. Momenteel zit Wekker de commissie voor die later dit jaar met voorstellen komt voor om de diversiteit op de UvA te vergroten.

Dat wegpoetsen geldt voor het hele koloniale verleden van Nederland, vindt Wekker. "Het lijkt soms wel alsof dat koloniale verleden nooit heeft plaatsgevonden. En als het er al was, gebeurde het allemaal met de beste bedoelingen en in het voordeel van alle betrokkenen. Nederland heeft vierhonderd jaar koloniën gehad en een grote rol gespeeld in de slavenhandel. Ik ben altijd weer verbluft als mensen doen alsof die geschiedenis geen sporen heeft nagelaten in de huidige samenleving. In het cultureel archief van de witte Nederlander bestaat slavernij eigenlijk niet."

En dat terwijl het nog maar honderd jaar geleden is, beschrijft Wekker ook in haar boek, dat de Nederlandse antropoloog Herman Moens in alle ernst voorstelde zwarte mannen en vrouwen te kruisen met gorilla's en chimpansees. Het koninklijk huis verstrekte een subsidie, maar onvoldoende om het experiment doorgang te laten vinden.

Obsessie met seksualiteit
Wekker: "Onderzoekers hadden in die tijd sowieso een opvallende obsessie met zwarte seksualiteit, vooral met die van de zwarte vrouw. Zij werd gezien als de meest dierlijke in de menselijke hiërarchie."

De verleiding is groot een verband te zien tussen het wetenschappelijke racisme van toen en het sentiment nu onder de mensen die op de sociale media Simons uitmaken voor aap. "Je kunt in elk geval vaststellen dat Sylvana niet voldoet aan het beeld van de zwarte vrouw zoals dat bijvoorbeeld in het boek van Robert Vuijsje wordt geschetst," zegt Wekker. "Ze is bepaald niet onderdanig en steekt haar mening niet onder stoelen of banken. Dat roept grote weerstand op, en dat leidt ook tot allerlei primitieve reacties."

Volgens Wekker is dat racisme van alle tijden, maar hebben de sociale media het wel veel zichtbaarder gemaakt. "In de jaren tachtig heb ik als beleidsambtenaar voor Ed van Thijn een antiracismenota geschreven. Dat zorgde ook voor een hoop gekrakeel. De computer bestond nog niet, dus ik kreeg vervelende anonieme telefoontjes met verwensingen en bedreigingen. De gemeente heeft toen een geheim nummer voor me geregeld, en daarmee was het voorbij. Zo simpel is het tegenwoordig niet meer."

Een voordeel van het zichtbare racisme is dat ook de tegenreactie niet uitblijft, zegt Wekker. "De verhitte discussie over Zwarte Piet heeft een tweede antiracistische golf op gang gebracht waar ik heel enthousiast over ben. Het zijn gedreven jongeren met ook verschillende achtergronden die elkaar hebben gevonden. In het verleden heb ik mij wel eens een roepende in de woestijn gevoeld. Dat kan ik nu echt niet meer zeggen. Er gebeurt van alles. Dit is een heel bijzondere tijd."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.