Review

De hel van '63**

Regie: Steven de Jong
Met: Chris Zegers, Lourens van den Akker, Cas Jansen, Chava voor in 't Holt

Misschien moeten we op deze plaats nog even vaststellen dat er bij de twaalfde Elfstedentocht in 1963 geen doden zijn gevallen. Er zijn wat tenen afgevroren, er waren botbreuken en er waren meldingen van sneeuwblindheid. Winnaar Reinier Paping werd bij min twintig graden een sportlegende en dat geldt ook voor de andere 126 schaatsers die de finish en het felbegeerde kruisje haalden. Maar goed, geen doden. Toen de landelijke pers de volgende ochtend bij Paping aanklopte voor zijn verhaal, was de winnaar niet thuis. Hij was een rondje rennen omdat hij zich 'wat stram' voelde.

Wie De hel van '63 van Steven de Jong bekijkt, krijgt het gevoel dat de tocht der tochten een soort Nederlandse versie van Omaha ­Beach is geweest. Wellicht komt dat omdat De Jong (die eerder nostalgische films als Snuf de Hond, De scheepsjongens van Bontekoe en Kameleon 1 en 2 maakte) altijd alle registers opentrekt.

Dat begint al bij het acteren, waarbij de acteurs kennelijk de instructie krijgen elke zin uit te spreken alsof er een uitroepteken in het script staat - en vermoedelijk staat die er ook, want De Jong heeft niets met understatement.

Hij houdt in de Nederlandse filmwereld in zijn eentje de Swiebertje-school van acteren omhoog. We zien acteurs als Cees Geel (zou een prima Bromsnor zijn, trouwens), Dirk Zeelenberg, Chantal Janzen (ligt de halve film een kind te baren - sterke parallelmontage tussen breken van de vliezen en het scheuren van het ijs) en Chris Zegers worstelen met de enorme clichés waarmee het script ze heeft opgezadeld.

De jonge acteurs Chava voor in 't Holt en Lourens van den Akker, als twee jonge schaatsers bij wie veel op het spel staat, komen eigenlijk het sterkst naar voren, tussen al die zwalkende veteranen.

In De hel van '63 volgen we vier toertochtrijders, die allemaal een verschillend motief hebben om het kruisje te halen. Parallel daarmee wordt het verhaal verteld van de spanningen bij de rayonhoofden, die onder druk werden gezet door de commissaris van de koningin om de tocht door te laten gaan, ook toen de weersomstandigheden in de loop van de dag verslechterden. Sterkste punt van de film is de reconstructie van de tocht, waarbij handig beelden uit de computer werden samengevoegd met opnamen uit het noorden.

Toch ontstaat nooit helemaal het beeld van een tijd en een plaats - daar ontbreken budget en verbeelding. Ik moest bij het kijken naar De hel van '63 een paar keer aan De storm van Ben Sombogaart denken. Voor alle duidelijkheid: bij De storm vielen er 1800 doden, en bij De tocht van '63 vroor iemands kleine teen eraf, maar kreeg het toch de bijnaam 'De hel'.

Het is dat zwelgen in nostalgie, dat opkrikken van de eigen mythe, dat het werk van De Jong zo moeilijk te verteren maakt. Sombogaart reconstrueerde de Watersnoodramp en vertelde een uitgesproken modern verhaal: een verhaal over een verstikkende gereformeerde moraal en hoe trauma's uit het verleden in de toekomst doorwerken.

Maar De Jong maakt van het verleden een soort reactionaire Efteling, vol met sigaarrokende burgervaders, godsvruchtige agrariërs en sergeant-majoors, die ondanks hun ruwe bolster toch (asjemenou!) een blanke pit blijken te hebben.

En vanuit deze hang naar het verleden is duidelijk dat er in het heden maar weinig op zijn goedkeuring kan rekenen. Neem de media: Dirk Zeelenberg speelt een journalist van de krant van Wakker Nederland, die in de dubbelrol van Randstedeling en mediavertegenwoordiger een dubbel kwaad vertegenwoordigt. Geen wonder dan dat hij aan het slot van de film wordt ondergekotst. Subtiel is het niet, maar het laat aan duidelijkheid weinig te wensen over. (MARK MOORMAN)

Vandaag in Het Parool: Interview met Chris Zegers

Website De hel van '63

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden