De gulle lach - 1

Vlnr boven: Martin van Amerongen, Adèle Bloemendaal, Jan Boerstoel, Gerard Adriaensz. Bredero, Leny Breederveld, onder: Abraham Bueno de Mesquita, Simon Carmiggelt, Jan de Cler, Rita Corita, Paulien Cornelisse. Foto's ANP en Mark van der Zouw

Ziehier, in alfabetische volgorde, de eerste tien van zeventig kandidaten voor de titel Geestigste Amsterdammer ooit. De jury kan de enkele grootheid die over het hoofd is gezien, er nog tussen smokkelen.

De stemming is gesloten, donderdag in aflevering 2 de uitslag.

Martin van Amerongen (1941-2002)
Ir. Schuringa


Journalist bij Vrij Nederland, hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer, auteur van tientallen boeken. Citaat: 'Iedereen die zich alle ellende onder de zon probeert aan te trekken, belandt wetmatig in het gekkenhuis.' Noemde wethouder Walter Etty Brezjnev aan de Amstel, adviseerde Boudewijn Büch in een overigens milde recensie: 'Zet die pok­kenmuziek zachter en ga aan het werk.' (Büch placht bij het schrijven naar de Rolling Stones te luisteren.)
Onder het pseudoniem ir. H.A. Schuringa stuurde hij in 1981 brieven aan destijds beroemde landgenoten, die hij met de antwoorden bundelde. In die brieven bestookte hij hen met vir­tuoos geformuleerde, zeer conservatieve commentaren en adviezen. Aan de leidster van een vrouwenstaking: 'Ook ik vind dat de vrouw in de samenleving een minder ondergeschikte positie moet innemen.' Aan dominee Klamer van het Radiopastoraat legde hij een kwestie voor rond zijn 21-jarige zoon Matthijs, die had toegegeven dat hij na een schaakavond twee biertjes had gedronken in een café. 'De jongen heeft zich nog steeds niet geschikt in het hem opgelegde huisarrest.' Klamer: 'Het kind moet de kans krijgen de eigen weg te zoeken en te vinden.' Aan staatssecretaris Til Gardeniers: 'Mocht u in de toekomst behoefte hebben aan een advies op massacommunicatief terrein, weet dat U zich te allen tijde kunt wenden tot de U toegenegen ir. H.A. Schuringa.'

Adèle Bloemendaal (1933)
Baldadig


Zangeres, cabaretière. Leeftijdloze grand old lady, type lekker hangen in de kroeg met de jongens. En de jongens vinden dat nog leuk ook. Sexy, baldadig, decennia een snoep­je voor de roddelpers, maar doet het de laatste jaren wat rustiger aan. Had carnavalskrakers met Wat heb je gedaan, Daan?, Loe d'r legt een lijster in de la, Zallemenut nog een keertje overdoen? en Hallelujah kameraden. Subtieler is het Vingerlied (tekst Flip Broekman): 'Zijn charme moet zeer groot zijn/ En in bed spant-ie de kroon/ Wie is die schone prins/ Waar ieder meisje 's nachts van droomt / Dat is je vinger/ Je eigen vinger.' Die vinger 'heeft tenminste geen maîtresse in Parijs'. En: 'Mijn eigen vinger heb ik nog nooit de ballen in z'n maag getrapt.'
Schrijfster van een fitnessboek. Interview bijna twintig jaar geleden: ''Ik vind het heel koket dat ik dat op mijn vijftigste heb uitgegeven. Leuk voor de kleinkinderen ook. Ik heb alleen geen kleinkinderen, potverdomme!'' Uit datzelfde gesprek: ''Het spijt me dat ik niet meer tijd heb om mannen in de watten te leggen. Want dat is toch wat ik het liefst doe. Maar een mens moet ook eten. Er moet gewerkt worden en daardoor kom ik er niet altijd aan toe.''

YouTube: Adèle Bloemendaal - Vleselijke Woning

Jan Boerstoel (1944)
Sonnettines


Dichter, tekstschrijver voor onder anderen Adèle Bloemendaal, Jenny Arean, Jasperina de Jong en Karin Bloemen. Jacques Klöters, specialist van het Nederlandse lied: ''Hij hoort bij de heel groten, naast mensen als Tucholsky en Carmiggelt.'' Veel tragikomedie. In zijn vroege bundel Opa's verjaardag spreekt de directeur van het verzorgingshuis de oude man toe. Citaat: 'Met zware stem en machtige gebaren/ besprak de directeur de tijd, die vloog,/ wat misschien gold voor Opa's honderd jaren,/ maar vast niet voor des directeurs betoog.'
In de kroeg komt hij nauwelijks meer, maar we hebben er wel zijn bundel Drinken doet een beetje zeer aan te danken. 'Ik ken het klappen van de zweep,/ ik ken de regels van het spel,/ ik ken de zin van het bestaan,/ maar als ik drink dan gaat het wel.'
Voor Het Parool en later het Algemeen Dagblad schreef hij lang min of meer actuele sonnettines.

Onder ons

Iedereen kent weer eens (zo goed als) iedereen
van feestjes, huldigingen en begrafenissen
en houdt aldus, geïnspireerd door lafenissen
de wederzijdse carrières op de been.

De pracht-cd, waarom het éven leek te gaan,
is aangeboden en direct daarna vergeten,
nu gaat het enkel nog om drinken, desnoods eten,
en om steeds bij de juiste mensen te gaan staan.

Tot het weer tijd wordt om, inmiddels naast je schoenen,
jezelf een doortocht naar de uitgang te gaan zoenen.


Gerard Adriaensz. Bredero (1585-1618)
Oplichters


De schoenmakerszoon uit de Nes is kandidaat gesteld door lezer Peter van der Stoel 'om zijn kluchten en dan vooral zijn stukken De klucht van de koe en De Spaanschen Brabander Ierolimo'. Van der Stoel: 'In die klucht van de koe steelt hoofdfiguur Gijsje 's avonds een koe van een boer en de volgende ochtend vraagt hij die boer die koe voor hem te verkopen. De boer heeft het allemaal niet door en doet het nog ook. Dat vind ik nogal geestig. Bredero had wel wat met oplichters. Die Spaanse Brabander, Jerolimo Rodrigo, was een nietsnut uit de Zuidelijke Nederlanden, die zich voordeed als een grote jongen, maar in werkelijkheid zo arm was als een kerkrat. Maar iedereen liep erin en voordat zijn schuldeisers hem te grazen konden nemen, zette hij het op een lopen. Het stuk geeft ook een komisch inzicht in de Amsterdamse verhoudingen. Aardig is hoe Ro­dri­go de Amsterdammers voorhoudt dat Antwerpen een stuk boeiender is dan dat dorpse Amsterdam.'
Van der Stoel citeert de eerste regels van De Spaanschen Brabander: 'Den Hemel is soo stadich niet behangen met sware bekommeringhen en droevige Wolcken, om dat sy swanger is van een vol-dragen slachregen, of sy vint haar wel eens door den tijdt vanden arrebeyt en lasticheit verlicht, waar op sy dan blinckende en heugelijcke stralen des blyschaps uytgeeft.' Van der Stoel: ''t Kan verkeren,'' zei Bredero, maar dit staat als een huis.'

Leny Breederveld (1951)
Flarden


Mimespeelster, actrice. Lezeres Tanja Groot: 'Ik dacht aan Wim de Bie, maar erg Amsterdams is die niet, merkte is al snel. Maar ik zag op YouTube het filmpje Taakverdeling tussen man en vrouw met De Bie en... Leny Breederveld. Die moet zeker op de lijst, dacht ik. Ze heeft een mengeling van geestigheid en aandoenlijkheid. Dat blijkt uit haar optreden in Jiskefet, als mevrouw Pos in het bejaardentehuis Sint Hubertusberg, maar ook uit haar uitvoering van Happy days van Samuel Beckett een half jaar geleden. Genoten heb ik. Ze zal wel niet winnen, dat kan mij niet schelen, hoe meer aandacht voor Leny, des te beter.'
Een citaat nog uit een interview in dagblad Tubantia naar aanleiding van het stuk Nu even wel van Maria Goos. Daarin speelt ze de rol van Lia en behandelt ze in een monoloog aan het begin haar wonderonderbroek. ''Die is van Maria, maar verder heb ik er ook nog heel erg m'n eigen tekst van mogen maken. Dat hardop denken is zo'n leuke vorm. Het is zo raar, hoe je gedachten alle kanten op kunnen schieten. Dat flardmatige, dat vind ik mooi. Hoe je dan ineens denkt: oh, ik moet m'n moeder nog bellen. Het krijgt automatisch een zekere absurditeit.''

YouTube: Taakverdeling tussen man en vrouw

Abraham (Appie) Bueno de Mesquita (1918-2005)
Bandparodist


Zanger, gitarist, komiek, maar vooral gekkebekkentrekker, waarmee niets denigrerends bedoeld is. Ereburger van Lelystad, maar daar zal deze Amsterdammer ook niet geheel vrijwillig naartoe zijn gegaan. Overleefde in de oorlog een Belgisch doorgangskamp - transport naar Auschwitz bleef hem bespaard - omdat de kampleiding hem niet wilde missen met zijn 'cello met één snaar'. Dat werd ook de titel van de biografie die Maurits Nibbering over hem schreef. In dat boek bleek ook pas dat hij een voornaam had.
Bij de opkomst van de bandrecorder begreep Bueno de mogelijkheden: de bandparodie ontdekte hij veel eerder dan André van Duin. Zijn televisieshows in de jaren zestig met Rita Corita (zie hieronder) werden fameus (een scène waarin ze beiden een baby speelden, wordt onvergetelijk genoemd, te zien op YouTube: Nou jij weer). Werkte ook drie jaar met Rudi Carell in Duitsland. Een proeve daarvan op YouTube: Rudi Carrell Show met Bueno de Mesquita bandparodie.

YouTube: Rudi Carrell Show met Bueno de Mesquita bandparodie

Simon Carmiggelt (1913-1987)
Zinnetjes


Toetssteen voor cursiefjesschrijvers. Niemand pretendeert beter te zijn dan hij, een enkeling hoopt in zijn schaduw te staan. Het gaat hier vooral om een reputatie. Carmiggelt wordt weinig meer gelezen.
Onder het pseudoniem Kronkel schreef hij gedurende 37 jaar ongeveer 8700 stukjes in Het Parool. Zijn lezers bewonderden hem om zijn relativering en vooral om zijn vermogen zich in naamloze Amsterdammers te verplaatsen. Trouwe lezers hebben allemaal wel een onvergetelijk zinnetje van hem in het hoofd. Voor de één is dat: 'Vrouwen trouwen niet met zo'n man, ze zijn er al mee getrouwd.' Voor anderen: 'De geheelonthouders hebben gelijk, maar alleen de drinkers weten waarom.' Ook niet gek: 'De vrienden die ik vroeger ontmoette in het café, tref ik nu bij de apotheek.' En: 'Geld maakt niet gelukkig, dat heeft het met armoe gemeen.'

YouTube: Simon Carmiggelt - Niks

Jan de Cler (1915-2009)
Refrein


Kunstschilder, illustrator, straatzanger, vanaf 1964 huisarts, chef amusement van de KRO, waarvoor hij het showprogramma Negen heit de klok bedacht, schrijver en zanger van De familie Van Tutte: 'In een straatje in een stadje met een tuintje en een platje/ Woont het huisgezin van Henderik van Tutte/ Ze zijn zo beschaafd en netjes en een heel klein tikkie vetjes/ En aan 't hekkie zit een bordje: H. van Tutte.' Maar bovenal schrijver/zanger van Hup Holland hup. Heel Nederland kent dat nog, maar uitsluitend het refrein. Er zijn ook coupletten. Het eerste:

Als ons Oranjeteam zich meet met 't een of ander land
dan vult het legioen het stadion tot aan de rand
Dan wegen wij de kansen af en gokken met elkaar
en geven wijs of eigen wijs ons voetbalcommentaar
Zo wachten wij gespannen af tot dat de fluiter fluit
en rolt de bal, dan zingen wij met donderend geluid
Hup Holland hup.... etc.


Zo heel geestig is dat nou ook weer niet, maar De Cler verdient eeuwige roem doordat hij bij door de KRO-radio uitgezonden interlands (verslag: Leo Pagano) het lied zong met een compleet commentaar op de wedstrijd. De Cler in het Eindhovens Dagblad: ''Ik zong drie coupletten in de pauze en drie na afloop. Het was allemaal live. Mensen geloven het nu haast niet, maar er was ook nog een volledig orkest bij op die zondagmiddagen. Zo veel weet ik niet van voetbal, ik heb altijd gehockeyd.(...) Ik had een afspraak met Leo Pagano: hij praatte na het rustsignaal nog dertig seconden door, opdat ik de gelegenheid had nog even de laatste twee regels op te schrijven.''
We zouden toch eens op zoek moeten gaan naar de teksten van die tijd. Maar geloof ons, het was enig.

YouTube: Jan de Cler - Hup Holland Hup 1954

Rita Corita (1917-1998)
Bakkie koffie


Variétéartiest en zangeres. De geboren Amsterdamse heette Hendrika Sturm, haar artiestennaam is een samenvoeging van Rita en Cor. Haar echtgenoot was haar vroegere accordeonleraar Cor Ooms. Altijd bereid in een paneltje zitting te nemen. De zangeres in 1964: ''De Nederlanders accepteren niet gauw een vrouw die komisch wil doen. Schuine mopjes vertel ik vanzelf niet, ik wil niemand krenken en ik wil dat de mensen plezier hebben zonder dat ik daarvoor vulgair moet worden.'' Dat is gelukt. Koffie, koffie, lekker bakkie koffie werd een hit. Leuker is Tweedehands Jet (tekst Pieter Goemans). Slotregels:

Ik heb een tweedehands jas,tweedehands bed
Iedereen noemt mij: Tweedehands Jet
Zelfs de wol die ik kreeg voor een pullover
Nam mijn vader voor een prikkie over
Tweedehands Jet, ik ben maar Tweedehands Jet
Geen enkel ding dat ik ooit krijg is nieuw
Gist'ren nog zegt Jan dat 'ie van mij voor 't eerst houdt
Nu hoor ik uit de tweede hand: hij is twee keer getrouwd
Ja, dat is net weer iets voor Tweedehands Jet
Uit de Tweede Helmersstraat
De Tweede Helmersstraat
Twee hoog.


YouTube: Nou jij weer

Paulien Cornelisse (1972)
Bolleboos


Komische bolleboos. Studeerde psychologie in Amsterdam, Boston en Hirosjima. Begaafd violiste. Medewerkster in diverse gedaantes aan NRC Handelsblad en NRC Next. Cabaretier (Dagbraken) en journalist/columnist. Ze wil geen keuze maken. Bovendien: ''Het is ook niet zo dat ik énerzijds astronaut ben, en ánderzijds kleuterleidster.'' Schreef vorig jaar een bestseller, Taal is zeg maar echt mijn ding, over wat mensen zeggen en wat ze eigenlijk bedoelen. ''Dat mijn boek zo'n succes is geworden, is gedeeltelijk toeval. Ik kan verklaren waarom het zo'n succes is, maar ik had ook kunnen verklaren waarom het geen succes was geworden.''
Ze is een kind van haar tijd en dus heeft ze 'steeds het gevoel er niet bij te horen'. Zinnetjes: 'Mijn buurvrouw doet aan taboefluisteren.' En: 'Als ik een koekoek hoor, denk ik: leuke ringtone.'

YouTube: Dagbraken
(PAUL ARNOLDUSSEN)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden