PlusAchtergrond

De Grote Bach Atlas: kilometers lopen met meneer Bach

In De Grote Bach Atlas van Govert Jan Bach (ja, hij is familie) komt het leven van Johann Sebastian Bach werkelijk tot leven, aan de hand van de juiste gebouwen, stadsgezichten, routes en personen.

In de loop der jaren beklom Johann Sebastian Bach de sociale ladder stapsgewijs steeds verder.Beeld Rubinstein

Zeggen dat je een ver familielid bent van Johann Sebastian Bach, dat wil iedereen wel. Je zou er misschien zelfs over willen liegen. De Hagenaar Govert Jan Bach (1947) hoeft niet te liegen. Hij deelt met de grootste componist die ooit heeft geleefd een verre voorvader, Veith Bach, een molenaar uit Wechmar in de deelstaat Thüringen. Of het genealogisch allemaal waterdicht is, is bij gebrek aan doopregisters of andere controleerbare informatie niet echt te verifiëren, maar je moet een boek dat je De Grote Bach Atlas doopt, toch ergens laten beginnen.

Govert Jan Bach studeerde af als theoloog en psycholoog in Amsterdam, werkte als psychotherapeut en houdt zich bezig met de muziek van J.S. Bach. Dat heeft in de loop van de tijd geleid tot luistergidsen over de Matthäus- en Johannes-Passion en het Weihnachtsoratorium. Sinds 2012 is hij verantwoordelijk voor het programma Geen dag zonder Bach op de Concertzender.

Kameel zonder bulten

Zijn nieuwste boek, De Grote Bach Atlas, is uiteraard een knipoog naar De Grote Bosatlas, dat heerlijke boek vol topografische en andersoor­tige kaarten waar je eindeloos in kunt blijven

turen. Dat kan ook in de Bach Atlas, die prachtig is vormgegeven door Yolanda Huntelaar. Zij had wel een vermelding op de titelpagina verdiend.

In De Grote Bach Atlas vertelt Govert Jan Bach het levensverhaal van J.S. Bach en zijn familie aan de hand van zijn fysieke verplaatsingen door Duitsland, die gepaard gingen met een stapsgewijze beklimming van de sociale ladder.

Het verhaal begint in Wechmar, bij Veith, en gaat verder met Johann Ambrosius Bach (de vader van J.S. Bach), die de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) en de pestepidemie overleefde, gebeurtenissen die de bevolking van Thüringen met vijftig procent reduceerden.

Johann Ambrosius werd geboren in Erfurt, de grootste stad van Thüringen, waar ook Maarten Luther studeerde en optrad ‘als een religieuze singer-songwriter’. De koralen op Duitse teksten die hij en zijn navolgers schreven, zouden een essentieel element worden in de ontwikkeling van de muziek in Duitsland. Govert Jan Bachs conclusie dat ‘zonder de Lutherse koralen het oeuvre van Bach er beslist heel anders zou hebben uitgezien’ is daarna dan misschien niet het scherpst denkbare zinnetje (zonder bulten zou de kameel er beslist heel anders hebben uitgezien). Het is niet de enige plek waarop zijn formuleringskunst wat te wensen overlaat.

Bruiloftsgasten

Het goede aan de Bach Atlas is dat Bachs leven werkelijk begint te leven, doordat de lezer telkens de relevante gebouwen, de stadsgezichten en de mensen krijgt voorgeschoteld, en niet in de laatste plaats de routes die J.S. Bach aflegde voordat hij als vierde of vijfde keus in Leipzig cantor van de Thomasschule en muziekdirecteur van de stad werd. Dan besef je opeens hoeveel moeite hij heeft moeten doen om te komen waar hij kwam, ook letterlijk, want hij heeft enorme einden gelopen – naar zijn broer Johan Christoph in Lüneburg (340 kilometer), naar Hamburg en uiteraard de beroemde tocht naar Lübeck (450 kilometer), waar hij per se zijn grote held Buxtehude op het orgel wilde horen spelen.

Als Bach met Maria Barbara trouwt in Dornheim, op 60 kilometer van Mühlhausen, waar hij op dat moment werkzaam is als organist van de Blasiuskirche, komen de bruiloftsgasten ‘over stoppelvelden aangelopen’. Een bijgevoegd plaatje van een schilderij van Gerard ter Borch van zo’n stoppelveld prikkelt vervolgens de verbeelding. Erg leuk.

Govert Jan Bach levert betrouwbare informatie, op basis van de beschikbare literatuur, maar soms is hij eigenwijs, of naïef, bijvoorbeeld als hij geen enkele twijfel inbouwt bij het verhaal over de Goldbergvariaties (zou die zeer jonge Johann Gottlieb Goldberg nou echt ál die variaties hebben kunnen spelen?) of over Die Kunst der Fuge, waar hij zich hij over de staat van voltooidheid veel absoluter toont dan de grote Bachgeleerde Christoph Wolff. Wat weet Govert Jan Bach dat Wolff niet weet?

Spotifylijst

Het blijft schokkend te lezen dat van de twintig kinderen die J.S. Bach bij zijn twee vrouwen verwekte, er tien zeer jong stierven, dat hij zich aan het einde van zijn leven tot tweemaal toe door een beunhaas liet opereren aan zijn blinde ogen – een gevolg van diabetes type 2 – en dat hij in Köthen, bij thuiskomst na een afwezigheid van twee maanden, te horen krijgt dat zijn vrouw, nog blakend gezond toen hij vertrok, is overleden en begraven. En ontroerend is het als

Govert Jan Bach memoreert dat Bach in 1748 voor het eerst grootvader werd en dat zijn kleinzoon Johann Sebastian werd gedoopt, maar dat hij niet in staat was naar de plechtigheid te komen, omdat zijn gezondheid al te zwak was.

Omdat lezen over Bach leuk is, maar luisteren nog leuker, staat achterin de atlas een lijst met muzieksuggesties, horend bij een playlist op Spotify (Muzieklijst De Grote Bach Atlas).

Govert Jan Bach: 2q1(Rubinstein), €27,99.

Uit De Grote Bach Atlas.Beeld Rubinstein
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden