Opinie

'De enige resterende zekerheid is onzekerheid'

In het huidige tijdsgewricht zijn aloude zekerheden ons uit handen geslagen. Van een nieuwe wereldordening is nog geen sprake. Wen er maar aan, schrijft Addie Schulte.

Beeld Hedy Tjin

In de winkels betaalde men met zuivere goudstukken. Alle burgers kenden hun rechten en hun plichten. Iedere ambtenaar of officier wist in welk jaar hij promotie zou maken en wanneer hij met pensioen zou gaan. De rente op spaartegoeden was jaren van tevoren uit te rekenen. Alles stond vast en zou blijven zoals het was. Of het zou beter worden, dankzij de vooruitgang van techniek en wetenschap en de groei van sociale voorzieningen.

Een utopie? Nee, zo beschreef schrijver Stefan Zweig de Oostenrijkse monarchie van rond 1900 als toonbeeld van zekerheid.

Die zekerheid en dat geloof in vooruitgang ­bestaan niet meer. Pensioenen staan niet meer gelijk aan zekerheid. Sparen is een gok, de rente kan zelfs negatief zijn. Het is maar afwachten wat je toekomt. Bestaat die euro over een paar jaar nog? En gaat de Europese Unie de kant op van het Habsburgse rijk, waar Oostenrijk het centrum van was? De Britten stappen er al uit.

Twijfel zaaien
Onzekerheid is er ook over de nieuwe Amerikaanse regering van de onorthodoxe buitenstaander Donald Trump. De automatische steun voor de Europese bondgenoten stelde hij ter discussie. Misschien wordt de soep niet zo heet gegeten als tijdens de campagne, maar twijfel zaaien is makkelijker dan vertrouwen herwinnen. En Trump laat zich voorstaan op zijn onvoorspelbaarheid.

De ordening van de wereld zoals we die kenden, is voorbij, verzekeren de experts. Het systeem waarin de VS als goedwillende leider voor stabiliteit en veiligheid zorgde, kalft af. Terrorisme, geweld in het Midden-Oosten, de migranten- en vluchtelingencrisis en de assertieve autocraat Vladimir Poetin vergroten het gevoel van onzekerheid.

Dat wordt ook aangewakkerd door een economisch systeem dat efficiëntie voorop zet.

Eenvoudige recepten
Reorganisatie is het nieuwe normaal. Flexibilisering is in, snel reageren op verandering moet. Weg met vaste contracten, zegt econoom Barbara Baarsma in De Telegraaf, geef iedere werknemer een tijdelijk contract van vijf jaar. Onrust gegarandeerd.

Trump, Geert Wilders en geestverwante populisten keren zich tegen de complexe onzekerheid met hun eenvoudige recepten. Laat de volkswil regeren, zeggen ze. Daarmee zijn ze democraten. Zij stellen 'het volk' tegenover 'de elite'. Maar als alleen de mening van 'het volk' telt, zijn andere meningen eigenlijk waardeloos.

Vandaar dat Wilders zo kwistig is met het label 'verrader' en 'leugenaar' voor zijn politieke tegenstanders en Trump zijn rivaal afschilderde als 'crooked Hillary'. Respect voor andere meningen, een wezenlijk onderdeel van de ­democratische cultuur, ontbreekt.

Globalisering
Een risico is dat populisten de tegenstellingen vergroten tussen 'het volk' en iedereen die daar niet toe wordt gerekend. Een ander risico zit in hun oplossingen. Ze beloven de terugkeer naar een tijd waarin hun landen het als autonome machten voor het zeggen hadden, binnen eigen grenzen en misschien wel daarbuiten. Een land van bescherming en geïndexeerde pensioenen.

Maar ze moeten hun beloftes waarmaken in sterk gewijzigde politieke en economische omstandigheden. De tijd van de bijna alleenheerschappij van de VS na de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog is voorbij. Net als de Gouden Eeuw - Wilders liet zich ooit fotograferen in het kostuum van Michiel de Ruyter.

Addie Schulte, historicus en journalistBeeld -

Alleen al de opkomst van China, India en andere economieën maakt de VS, het Verenigd Koninkrijk en de EU relatief minder machtig. De enorme stromen van goederen, kapitaal, informatie en mensen - het kenmerk van de huidige wereldeconomie - zullen niet verdwijnen.

Die kunnen worden belast, gereguleerd, beperkt of vertraagd. Maar het zal lastig, kostbaar en soms onmogelijk blijken om het tij van globalisering te keren. De Britten zitten na Brexit waarschijnlijk nog net zo verknoopt aan de EU als daarvoor, alleen met een ander soort regeling.

Als er echt een golf van protectionisme en afscherming van de boze buitenwereld komt, kan dat voor veel economieën en samenlevingen ongunstig zijn.

Frustraties
Puur nationale oplossingen zoeken voor internationale problemen is vragen om frustraties. Maar internationale of Europese oplossingen voor grensoverschrijdende kwesties stuiten steeds vaker op weerstand. Van regeringsleiders, zoals bij de opvang van vluchtelingen, of van kiezers, zoals bij het Oekraïnereferendum in Nederland.

Zelfs één regionaal parlement kan een handelsverdrag tegenhouden, zoals Wallonië demonstreerde. Het is makkelijker iets tegen te houden dan om iets voor elkaar te krijgen. Dat vergroot het gevoel van machteloosheid.

De les van vorig jaar, die er al langer aan zat aan te komen, is leren leven met onzekerheid. Een maatschappij zoals Stefan Zweig beschreef, waar elk dubbeltje weet of en wanneer het een kwartje zal worden, komt niet terug. Onzekerheid is de nieuwe zekerheid.

Toch is het niet alleen misère. De campagnes in Groot-Brittannië en de VS lieten veel emoties zien. Het is goed dat die geuit worden. Politiek gaat weer over grote vragen en is niet de keuze tussen een beetje hogere maximumsnelheid en iets hogere uitkeringen. De technocratische aanpak, die zeker in regentenland Nederland domineerde, voldoet niet meer.
Politiek doet er weer toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden