Plus4 en 5 mei

'De Duitsers zetten een pistool tegen mijn hoofd'

De grootouders van Myriam Mater-van Hulst woonden voor de oorlog op Harmoniehof 35 in Amsterdam-Zuid, vlak bij hun (klein)kinderen. Haar niet-Joodse vader kon vele Joden redden, tot de Duitsers op de stoep stonden. 'Ne vient pas, zei ik aan de telefoon. Hij begreep de boodschap.'

Hanneloes Pen
De laatste foto van de familie met grootouders, genomen op op 17 juni 1941 Beeld -
De laatste foto van de familie met grootouders, genomen op op 17 juni 1941Beeld -

De Joodse familie Horowitz uit Amsterdam-Zuid liet zich net als veel Joden aan het begin van de oorlog fotograferen. Gesoigneerd staan ze op een rijtje naast elkaar. Grootvader met hoed en stok. Zijn drie kleindochters in witte jurkjes en met strik in het haar.

Achteraan staat Jan van Hulst, de vader van de drie meisjes, en de enige die niet Joods is. Hij heeft zijn handen op de schouder van zijn schoonvader Pinchas - Paul - Horowitz en diens zus Zina gelegd. Een aangrijpend gezicht. Beiden zouden de oorlog niet overleven.

Laatste aandenken
De foto is gemaakt op 17 juni 1941 en is het laatste aandenken aan de voltallige familie. Myriam Mater (85): "Ik weet die datum zo goed omdat ik tien jaar werd. Van mijn grootvader had ik een horloge gekregen. Daarom hield ik mijn arm zo parmantig voor mijn buik."

Myriam was dol op haar grootouders, de diamantair Paul Horowitz en zijn vrouw Marguerite Zuckerman, die van Russische afkomst waren en sinds 1914 in Amsterdam woonden. Grootvader, geboren in Litouwen, had een Oostenrijks paspoort omdat Litouwen onder het Habsburgse Rijk viel. Eind negentiende eeuw was hij naar Antwerpen afgereisd, het Europese hart van de diamanthandel, waar hij zijn vrouw had leren kennen.

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, was Horowitz vanwege zijn paspoort plotseling staatsvijand geworden en week hij met zijn vrouw, drie kinderen en zus Zina uit naar Amsterdam-Zuid: Harmoniehof 35.

Muzikaal wonderkind
In de jaren dertig kwam Mischa Hillesum, een muzikaal wonderkind en broer van de later beroemd geworden dagboekenschrijfster Etty Hillesum, enkele jaren bij de familie Horowitz wonen.

Muziek speelde een belangrijke rol in het leven van Myriams familie. Haar moeder Paula was violiste en speelde samen met de bekende pianist George van Renesse. Via via hoorden de familie Hillesum over de Horowitzen. "Mischa's ouders zochten voor hun zoon een keurig Joods adres in Amsterdam waar hij kon inwonen tijdens zijn muziekstudie in Amsterdam."

Rond diezelfde tijd kregen Paula (1899, op de foto zonder hoed), de middelste van de drie kinderen Horowitz, en haar man Jan van Hulst (1903) een woning vlak tegenover het huis van hun ouders. Myriam: "We liepen er als kinderen af en aan. We deden met de hele misjpooche spelletjes en leerden er breien. We aten er elke vrijdagavond kippensoep. We waren hecht."

Hechtheid
Aan die hechtheid kwam in 1942 abrupt een einde. Myriams grootouders, de inwonende Zina en een van hun dochters moesten zich melden in de Hollandsche Schouwburg. Paul Horowitz werd er al snel doodziek en stierf in het ziekenhuis, de Centrale Israëlietische Ziekenverpleging. Zijn zus Zina werd naar Auschwitz gedeporteerd en daar in 1943 vermoord.

Myriam Mater-van Hulst Beeld Daniel Cohen
Myriam Mater-van HulstBeeld Daniel Cohen

Myriam heeft geen afscheid kunnen nemen van haar geliefde grootvader. Het horloge werd haar een jaar later in de tram afgepakt door een Duitse soldaat. Myriams vader, die in de illegaliteit zat, wist met de hulp van huisarts-antropoloog Arie de Froe net op tijd grootmoeder Horowitz en daarmee haar kinderen te 'ontjoodsen' en uit de Hollandsche Schouwburg te halen.

De Froe had de rassenleer van de nazi's zo omgevormd dat hij vele Joden kon 'ontsterren'. Myriam: "Oom Arie heeft ons allemaal opgemeten. Het verhaal gaat dat mijn vader nog zo'n honderd Joden via De Froe heeft gered."

Onvindbare schuilplaats
Het gezin Van Hulst was inmiddels naar Amstelveen verhuisd. "Mijn ouders vingen daar Joodse onderduikers op. Ik herinner me een dokter, oom Pil, een jonge vrouw An en het Joodse echtpaar Frits en Kitty Waterman. Frits was violist bij het Concertgebouw Orkest. Het was eigenlijk heel dubbel. Mijn vader redde het volk van zijn schoonfamilie, maar bracht zijn eigen gezin in gevaar."

Op de zolder van hun huis aan de Rodenburghlaan had Van Hulst een schuilplaats gemaakt. Een onderduikplek die onvindbaar bleek. Tijdens een huiszoeking in september 1944 konden de Duitsers, die na verraad op zoektocht gingen in de woning, de plek niet vinden.

"Ze zetten een pistool tegen mijn hoofd en zeiden dat ik mijn vader moest bellen die net op bezoek was bij mijn moeder in het ziekenhuis. Ik kreeg mijn vader aan de telefoon en zei in het Frans tegen hem dat hij niet thuis moest komen: 'Ne vient pas'. Hij begreep de boodschap."

De Duitsers namen wraak door de schildpadden van Myriam en haar zusje Hannah te koken om schildpaddensoep te maken. "Diezelfde dag doken we allemaal onder. De oorlog maakte ons kinderen in één klap volwassen."

Haar moeder haalde het einde van de oorlog niet; ze overleed in februari 1945 aan een ziekte.

'Mof' in plaats van Duitser
Het gezin Van Hulst kon na de bevrijding niet meer terug naar hun eigen huis in Amstelveen. Dat was inmiddels bewoond door een NSB'er.
Myriam en haar vader spraken dikwijls over de oorlog, maar een onderscheiding wilde hij er nooit voor hebben.

"Mensen redden was geen verdienste, het was de normaalste zaak van de wereld, vond hij. Daarbij was het heel dubbel voor hem. Hij moest vaak aan de mensen denken die hij niet heeft kunnen redden."

Toch kregen Jan van Hulst en Arie de Froe postuum de eervolle Yad Vashemonderscheiding wegens het redden van vele Joden, onder wie fotografe en verzetstrijdster Emmy Andriesse. "Er waren nog getuigen die het verhaal konden vertellen," zegt Myriam.

Ze spreekt geregeld voor schoolklassen over de oorlog. De groepen 7 en 8 zijn één luisterend oor, is haar ervaring. "Een kind vroeg of ik Hitler had ontmoet. Een ander wilde weten waarom ik nog altijd 'mof' zeg in plaats van Duitser. Dat laatste heb ik nu afgeleerd. Mijn dochter Rebecca wilde dat ik ermee ophield omdat haar kinderen het anders overnemen."

Ongeveer tien jaar geleden heeft Myriam een kijkje genomen in het huis van haar grootouders aan de Harmoniehof, waar vroeger een appelboom stond, een cadeautje van Zina aan haar grootmoeder Marguerite. Toen het huis ver na de oorlog werd verkocht, is de boom uitgegraven. De boom is altijd meeverhuisd en geeft nog steeds appels. "Dat is nou een mooi Joods symbool. Het leven gaat door."

Voor de Open Joodse Huizen op 4 mei vertelt Myriam Mater-van Hulst haar verhaal De familie Horowitz - 'Een keurig joodse familie' voor Mischa Hillesum, Harmoniehof 35, aanvang: 15.00 uur. Kijk voor het volledige programma op www.openjoodsehuizen.nl.

de zusjes Hannah, Alexandra en Myriam in de tuin van Harmoniehof 35, rond 1940 Beeld -
de zusjes Hannah, Alexandra en Myriam in de tuin van Harmoniehof 35, rond 1940Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden