Plus

De baas van de stad is een ijzersterk merk

Amsterdam nam vrijdag afscheid van burgemeester Eberhard van der Laan. Zijn bijna mythische populariteit heeft te maken met zijn persoon, maar ook met zijn ambt.

Eberhard van der Laan, burgemeester van Amsterdam van 2010 tot zijn overlijden op 5 oktober 2017.Beeld Fred Steenman/Dijkstra

De burgemeester van Amsterdam kan naakt over de Dam rennen - zijn populariteit zou er niet onder lijden. Sterker nog, zo valt te horen in het stadhuis, de waardering voor hem zou er alleen maar door toenemen. Amsterdammers omarmen hun burgemeester nu eenmaal snel en hevig.

De populariteit van Eberhard van der Laan heeft eerst en vooral te maken met Van der Laan zelf; vanwege zijn liefde voor de stad, zijn oprechtheid, zijn betrokkenheid en zijn recht-voor-zijn-raapmentaliteit. Hij was bestuurder, dat wel, maar vooral één van ons.

Maar de populariteit kleeft ook in toenemende mate aan het ambt. We zijn bijna vergeten dat ook Job Cohen op handen werd gedragen, voordat hij als politiek leider van de PvdA in Den Haag uiteindelijk veel aanzien verloor.

En wat te denken van Schelto Patijn, de stijve Haagse bureaucraat die uiteindelijk de koosnaam 'ome Schel' kreeg, inclusief een eigen fanclub. "Burgemeesters zijn een sterk merk," zegt Bernt Schneiders, oud-burgemeester van Haarlem, Bloemendaal, Heemskerk en Landsmeer en voormalige voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters.

Burgemeesters scoren niet voor niets nog altijd hoog in de lijstjes van meest betrouwbare functionarissen. Voor burgemeesters van grote steden geldt dat zelfs nog meer.

Voor Van der Laan dus, maar ook voor Ahmed Aboutaleb in Rotterdam en Jan van Zanen in Utrecht. Kijk ook naar het aanzien van Sadiq Khan van Londen en zijn voorganger Boris Johnson. Of naar voormalige burgemeester Michael Bloomberg van New York en zijn opvolger Bill de Blasio.

Volgens de onlangs overleden Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber staan burgemeesters hoger in aanzien dan ministers en zouden zij om die reden eigenlijk de wereld moeten regeren.

Gepokt en gemazeld
In het verleden waren burgemeesters vooral keurige mannen en soms keurige vrouwen. Zij werden in Den Haag benoemd en konden niet meteen op draagvlak rekenen. Ze werden meer geduld dan gewaardeerd, aldus Schneiders.

Sinds de gemeenteraad de burgemeester selecteert, is die, in zijn ogen, bezig aan een come-back. Ze hebben ervaring in de lokale politiek, zoals Van der Laan, Aboutaleb en Van Zanen, en zijn daarin gepokt en gemazeld.

Daar komt bij dat burgemeesters zich bezighouden met orde en veiligheid, stelt Jouke de Vries, hoogleraar bestuurskunde. "Door de opkomst van het terrorisme is dit onderwerp in stedelijke regio's veel belangrijker geworden. Dat maakt de positie van de burgemeester een stuk sterker. Niet voor niets hechtte Van der Laan zoveel belang aan zijn Top 600-aanpak van jonge criminelen."

Ahmed Aboutaleb, burgemeester van Rotterdam.Beeld anp

Schneiders: "Burgemeesters kunnen zich profileren als misdaadbestrijders en komen als hoeders van de openbare orde in de spotlights. Van der Laan had dat met de Top 600 en de zedenzaak, Aboutaleb met de Turkse kwestie."

Het kan echter ook mislukken; Gijs van Hall, burgemeester van Amsterdam in de woelige jaren zestig, wist niet goed om te gaan met het handhaven van de openbare orde, wat hem in 1967 op een ontslag kwam te staan.

De populariteit van de burgemeesters wordt nog versterkt door de 'glokalisering', zoals De Vries de ontwikkeling noemt waarbij gemeenten steeds meer verantwoordelijkheden krijgen, terwijl op nationaal niveau bevoegdheden naar de internationale politiek worden overgeheveld.

Hiermee neemt voor stedelingen het belang van 'Den Haag' af, terwijl het stadhuis juist meer invloed krijgt. "Door de globalisering zoeken we onze zekerheden en identiteit in toenemende mate op lokaal niveau. Dan wordt de burgemeester al snel als baas van de stad gezien, de probleemoplosser."

Roken en een vette hap
De manier waarop Van der Laan zijn burgemeesterschap invulde, heeft zijn geliefdheid extra gevoed. De Vries: "Bij Van der Laan waren zijn unieke sterktes en zwaktes van groot belang. Zo rookte hij veel en hield hij van lekker vet eten. Iedereen weet dat dit slecht en irrationeel gedrag is, maar heel veel mensen doen het ook en konden zich zo met hem identificeren."

Daartegenover stond het taalgevoel van Van der Laan, dat De Vries een grote kracht noemt. "Van der Laan gebruikte bijvoorbeeld het woord 'een poosje', in de brief waarin hij mededeelde ernstig ziek te zijn. Niemand gebruikt dat meer, en het is ook helemaal niet ambtelijk, maar juist zacht, en empathisch."

Jan van Zanen, burgemeester van Utrecht.Beeld anp

De massale rouw om het overlijden van Van der Laan zagen we eerder na de dood van André Hazes en Johan Cruijff. Maar ook na de hartstilstand van Nouri was sprake van collectief verdriet.

"Mensen zoeken een uitweg voor meer dan alleen gevoelens van rouw," aldus De Vries. "Ze zijn iets kwijt, een cultuur, een structuur, of misschien een religie. Het wegvallen van hun geliefde burgemeester symboliseert dat verlies. En we zitten nu in een emotionele cultuur waarin we dat allemaal mogen uiten."

"Daardoor heeft de populariteit van deze burgemeester sinds zijn overlijden bijna mythische proporties gekregen. Bovendien is Van der Laan in het harnas gestorven en laat hij een jong gezin achter."

Van der Laan was een bijzondere burgemeester, zegt Schneiders, die regelmatig met hem samenwerkte. "Hij heeft er, met nog een aantal ambtgenoten, aan bijgedragen dat de burgemeester weer een sterk merk is. Hij was de tegenpool van de zachtmoedige Juinense burgemeester Hans van der Vaart, die het nooit lukte wethouder Tjolk Hekking te passeren."

Schelto Patijn, van 1994 tot 2001 burgemeester van Amsterdam.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden