Plus PS

De apen van Artis sloven zich uit voor Esmay van Strien

Chimpansee Amber en slingeraap Emma komen naar het glas om haar te kussen, gorilla Ivo slooft zich voor haar uit: Esmay van Strien (49) is dol op de apen in Artis. En: 'De vriendschap komt van twee kanten.'

Esmay van Strien bij Artis: 'Mensen denken dat ik gek ben, maar ik houd van de apen.' Beeld Ivo van der Bent

De winter is de fijnste tijd in Artis, vindt Esmay van Strien. Dan is het er lekker rustig en zitten de apen in het binnenverblijf. Ze kan dan uren ongestoord op het bankje bij de chimpansees zitten. Soms neemt ze wat te drinken mee, of wat te eten. "Dat moet ik dan stiekem doen, want Amber wordt stikjaloers als ze ziet dat ik iets eet."

Esmay kent alle chimpansees in Artis door en door: Vizuri, Sabra, Saphira, Quincy. Maar met Amber heeft ze de beste band. Vriendschap, noemt ze het zelf. "Dat heb ik lang niet met alle apen. Natuurlijk niet. Je kunt alleen van vriendschap spreken als het van twee kanten komt. Er moet interactie zijn."

Als Esmay aankomt, slingert Amber, die even daarvoor nog bovenin het verblijf apathisch voor zich uit zat te staren, enthousiast naar beneden. Ze drukt haar zwarte poten tegen het raam en verliest de vrouw geen moment uit het oog. Dan tuit ze haar lippen, Esmay doet hetzelfde, en kussen ze elkaar zoals in gevangenisfilms gebeurt; met het glas ertussen.

"Haai meis," zegt Esmay onophoudelijk. Uit haar tas pakt ze een spiegeltje, dat ze voor Ambers gezicht houdt. Gefascineerd kijkt de chimpansee naar zichzelf, en dan weer naar Esmay. Die merkt ­me­teen dat Amber vandaag niet goed in haar vel zit.

Haar houding is wat ineengedoken en ze klemt haar linkerarm onder haar rechteroksel. "Waarschijnlijk gaat ze binnenkort menstrueren, dan is ze altijd een beetje op zichzelf," legt Esmay uit.

Amber wrijft met de bovenkant van haar wijsvinger over het raam, Esmay doet haar na. Kinderen slaan het tafereel gefascineerd gaande. "Bijzonder hè," zegt een moeder tegen ze. Esmay merkt het niet op, al haar aandacht is voor Amber.

Esmay's liefde voor apen ontstond een kleine twintig jaar geleden. Per toeval eigenlijk. Ze zat zonder werk, woonde in de buurt van Artis en een vriend deed haar een abonnement cadeau, zodat ze er een beetje op uit kon. Ze hield niet zo van dierentuinen, vond al die opgesloten beesten maar zielig. Onwetendheid, zegt ze nu.

Net als ze niet kon bevroeden wat voor impact de apen op haar zouden hebben. Vanaf het moment dat zij de chimpansees zag, was ze verkocht. Dagen kon ze naar de beesten kijken, stapje voor stapje leerde ze hun gedrag kennen.

De chimpansee is de primaat die het meeste op mensen lijkt. Het zijn sociale wezens, maar ze kunnen ook meedogenloos zijn. Esmay zag op een dag hoe haar lievelingschimpansee Rakker bijna werd vermoord door de groep. Pas toen Amber ertussen sprong, kon hij worden ontzet.

Rakker leefde daarna noodgedwongen geïsoleerd van de groep, twee jaar zat hij in een kooi. Daar ontstond een vriendschap. "Van de verzorgers mocht ik af en toe met hem spelen, een keer zelfs zonder het hek ertussen. Hij kwam helemaal over mij heen kroelen."

Flesje wijn, jointje erbij
Artis is Esmay's tweede huis. Wat wil je ook, na twintig jaar. Esmay kent iedereen, iedereen kent haar. De verzorgers, de restaurantmedewerkers, de andere vaste bezoekers - ze groet iedereen, maakt overal een praatje. Meestal over de dieren, vaak genoeg ook over andere zaken.

Voor Vickey, de poes die in de dierentuin woont, neemt ze altijd een blikje voer mee. Zodra Esmay haar roept, komt ze uit de struiken tevoorschijn. "Hoi meissie, hoe is het, liefje?" Gretig stort het beestje zich op het kattenvoer.

De harde kern van Artisbezoekers bestaat uit ongeveer dertig mannen en vrouwen, al zijn die lang niet allemaal zo toegewijd als Esmay. Een vriendengroep is een te groot woord, maar gezellig hebben ze het wel samen. In de zomer wordt er vaak geborreld. Lekker buiten: flesje wijn, wat te eten, soms een jointje erbij.

De meesten hebben, net als zij, een voorliefde voor apen. Ongeveer tien mensen onderhouden vriendschappen met de dieren, schat Esmay, maar zij is een van de weinigen die ze ook achterna reizen als ze uit Artis zijn vertrokken.

Onderlinge jaloezie is er niet. In elk geval niet bij haar. "Ik gun iedereen een bijzondere band met apen. Als iemand contact heeft met een aap, denk ik: geniet lekker, mijn moment komt later wel."

Op een besloten Facebookgroep delen de vaste bezoekers foto's. Esmay, op Facebook 'Esmay Ape', is moderator. Iedereen mag maximaal tien foto's per dag posten. "Ik ben helemaal niet van de regeltjes, maar mensen plaatsten soms 130 foto's in een keer. Dat werkt natuurlijk niet."

De meeste foto's zijn knap geschoten, artistiek zelfs. Fotografie en dierenliefde gaan hand in hand. De teksten zijn daarentegen beknopt. 'Binti.' bij een foto van een gorilla. 'Good old Cesar,' bij de leeuw.

'Shana met haar dikke buik, kan niet lang meer duren voor dat ze gaat bevallen.' 'Gisteren was Quincy jarig, 29 alweer!' schrijft iemand bij een foto van de chimpansee. "Ze is in '88 geboren, dus 30," verbetert Esmay.

Gedoe met Bokito
De eerste vriendschappen sloot ze met de chimpansees en de slingerapen. De gorilla's waren een ander verhaal; die leggen moeilijker contact. Ze zijn schuchter, laten zich niet in de kaarten kijken. Esmay had de eerste jaren dat ze in Artis kwam dan ook niet de illusie dat ze ooit vriendschap kon sluiten met een van hen.

Toen zag ze gorilla Ivo. Of beter gezegd: gorilla Ivo zag haar. Instinctief deed ze wat je moet doen als een gorilla je aankijkt: je klein maken, je ogen afwenden, respect tonen. Maar Ivo bleef haar aankijken.

Esmay begon te twijfelen aan zichzelf. Verbeeldde ze zich dit nou of had die gorilla het echt op haar gemunt? De volgende dag kwam Ivo opnieuw op haar af. Hij begon stoer te doen, maakte zich groot, sloeg zichzelf op de borst. Imponeergedrag.

En geïmponeerd was Esmay. "Hoe kun je dat ook niet zijn als zo'n prachtig dier voor je gaat staan en zich voor jou gaat uitsloven? Dan moet je van steen zijn."

Later begreep Esmay dat Ivo haar er niet zomaar had uitgepikt. "Hij is vier jaar lang grootgebracht met de fles, zijn verzorgster was een blonde vrouw. Nog steeds reageert hij heel sterk op blonde vrouwen."

Omdat Esmay zo vaak kwam, ze is gemiddeld drie keer per week in de dierentuin, ontstond iets speciaals tussen haar en Ivo. "Het voelde als verliefdheid, ik wilde hem elke dag zien." Maar, haast ze erbij te zeggen: niet op een seksuele manier. In elk geval niet van haar kant.

Dat is namelijk wat veel mensen denken als ze horen van Esmay's wonderlijke vriendschappen met apen. Dat daar seksue­le fantasieën achter schuilgaan. Komt allemaal door dat gedoe met Bokito, de zilverruggorilla die in 2007 uit zijn verblijf in de Rotterdamse diergaarde Blijdorp ontsnapte en een vrouw te grazen nam.

In de media verschenen verhalen over 'apenvrouwen' en over de erotische verlangens die zij zouden botvieren op de dieren.

Gorilla Ivo, met wie Esmay van Strien een bijzondere band heeft. Beeld Getty Images

"Mensen dachten dat ik ook zo'n achterlijk wijf was, maar voor mij geldt dat niet. Ik houd van die dieren, en ik heb het voorrecht dat ik met sommige bevriend mag zijn, maar dat heeft echt niets met seks te maken."

Esmay kent Bokito goed, ze noemt hem 'Bo'. Die vrouw in Rotterdam heeft ze voorafgaand aan de aanval ook weleens ontmoet. Het was een klein beetje eigen schuld dikke bult, zegt ze.

"Zij weigerde zich te verdiepen in het gedrag van gorilla's. Daar heb ik haar ook op aangesproken. Ze bleef Bo maar aankijken, die raakte daar nerveus van, ging overgeven en het dan opeten. Uiteindelijk heeft Bo haar op haar plek gezet."

'Hartstikke vrijgezel'
Esmay onderhoudt vriendschappen met zo'n twintig apen in dierentuinen door heel Europa. Sommige zijn vanuit Artis uitgewaaierd, maar de meeste heeft ze tijdens haar reizen leren kennen. Al haar vakanties staan in het teken van haar apenvrienden. Engeland, Polen, Duitsland - Esmay zoekt ze overal op.

Haar Ivo zit alweer een paar jaar in de dierentuin in Berlijn. In 2015 zag ze hem voor het eerst weer, na twee jaar. Ze werd gevolgd een cameraploeg van BNN voor het programma Je zal het maar zijn, gepresenteerd door Sophie Hilbrand. "Volgens mij verwachtte Sophie niet dat Ivo echt op mij af zou komen. Pas toen ze zag hoe hij op mij reageerde, was ze overtuigd."

Esmay stuit wel vaker op onbegrip. Mensen die denken dat ze zich die vriendschappen inbeeldt. Of ze bij de apen iets zoekt wat ze in de omgang met mensen mist. Of dat ze gewoon gek is. Het interesseert haar allemaal geen klap.

"Contact met dieren is voor mij heel gewoon. Toen ik twaalf was, hadden we een sint-bernard. Die hond was mijn leven. Daarna heb ik katten gehad, vorig jaar heb ik er drie moeten laten inslapen - 22, 23 en 25 jaar oud. Maar vriendschappen met apen zijn niet te vergelijken met de band die je met een huisdier hebt."

Esmay is 'hartstikke vrijgezel', en dat bevalt haar prima. "Ik heb drie lange relaties gehad. Niet de allerbeste relaties, laat ik het zo zeggen. Ik heb mijn partners ook nooit betrokken bij de apen. Dat was iets van mij. Nu ben ik niet meer met mannen bezig, ik steek mijn energie liever in mijn passie."

Als Esmay voor het raam van de slinger­apen gaat staan, komen ze een voor een goeiedag zeggen. Mikey, Switi, Shana - allemaal komen ze enthousiast naar haar toe. Emma is haar lievelings. "Hee meis! Dag moppie van me," zegt ze weer, terwijl het aapje haar lippen tegen het glas duwt.

"We zijn al vriendinnen sinds haar geboorte, nu zeventien jaar geleden. Toen Emma net was geboren, mocht ik haar van de verzorgers af en toe voeren. Nadat ze me een keer in mijn oor had gebeten, zijn we ermee gestopt, maar onze band is gebleven."

Het beleid van Artis was vroeger een stuk soepeler. Vroeger mocht Esmay na sluitingstijd ook achter bij de leeuwen. Of ze mocht Rakker voeren: soms een pepermuntje of een stuk ontbijtkoek dat ze had meegenomen. "Ontzettend leuk, maar achteraf gezien was dat eten geven aan de dieren misschien niet helemaal oké."

"Ik wil niet dat Amber bij me komt bedelen, dat is niet de relatie die we hebben." Want hoe oprecht de vriendschap ook mag zijn, Amber blijft een aap, en apen willen eten.

"Een keer zag ik hoe een jongetje een halfopgegeten boterham met chocopasta door het hek heen wilde gooien. Levensgevaarlijk, want van de bacteriën uit zijn mond kan Amber doodziek worden. Toen ik dat jongetje verbood om te voeren, werd Amber woedend, ze begon met poep te gooien. Ze heeft me twee wekengenegeerd."

Al eerder werd Esmay door Amber op het strafbankje gezet. Toen ze bevallen was van haar eerste baby, hield ze die drie maanden van Esmay weg. "Het was heel raar. Ze moet me als een bedreiging hebben gezien, ik was de enige op wie ze zo reageerde. Pas na drie maanden kwam ze weer naar me toe, om haar zoontje aan mij te laten zien."

Terror-oehoe
Je moet oppassen om menselijke emoties op apen te plakken, weet Esmay. Dat het leven in kooitjes zielig is, bijvoorbeeld. "Dieren die in gevangenschap zijn geboren, weten niet beter. Wij geven daar allerlei waardeoordelen aan, maar voor die chimpansees is dit hun huis waar ze happy zijn."

Het is wel dubbel. "Dieren horen in de vrije natuur te leven. Maar voor diersoorten die bedreigd worden, zoals olifanten, leeuwen of apen, zijn dierentuinen helaas nodig."

Dat geldt ook voor dieren die in de vrije natuur niet te handhaven zijn. Zoals de befaamde terror-oehoe, die in 2015 tientallen mensen aanviel in Purmerend en nu opgesloten zit in Artis. Elke keer als Esmay voorbij zijn hok loopt, staat ze even stil. "Oehoe, oehoe," roept ze dan.

Esmay van Strien met Amber. 'Met haar is er interactie, vriendschap.' Beeld Ivo van der Bent

Het eerste jaar bleef de uil helemaal achterin zijn vertrek staan, maar sinds een tijdje is er voorzichtig iets van contact, al kan dat ook territoriumdrift zijn. "Oehoe, oehoe," zegt Esmay nog een keer. Oehoe, klinkt het voorzichtig terug. Leuk natuurlijk, maar onvergelijkbaar met wat ze met de apen heeft.

Thuis heeft Esmay een harde schijf vol apenfilms - BBC-documentaires, National Geographicfilms, alles over Jane Goodall. Als ze er zin heeft, kijkt ze zo een hele nacht naar apendocu's. Ooit wil ze nog op safari in Afrika. Oostelijke laaglandgorilla's, die zou ze het liefste in het echt zien. Maar ja, je gaat niet zomaar eventjes naar Congo of naar Tanzania.

Ze werkte eerder als vrijwilliger bij de Dierenambulance, sinds vorig jaar doet Esmay vrijwilligerswerk bij, hoe kan het ook anders, Stichting Aap: het opvangcentrum voor ontheemde dieren in Almere. Dat klinkt romantischer dan het is: het komt neer op schoonmaken en hokken uitmesten.

Daar is het streng verboden om contact te leggen met de dieren. "De apen komen uit heel nare situaties, zijn vaak getraumatiseerd. Ze moeten weer apengedrag aangeleerd krijgen. Het is geen leuk werk, maar ik vind het belangrijk werk; het is voor de goede zaak."

Waarom gaat ze niet bij Artis werken, vragen mensen haar vaak. Ze moet er niet aan denken. "Daarvoor zijn de vriendschappen met de apen mij te dierbaar. Er zou van alles kunnen gebeuren dat tussen mij en de dieren kan komen. Banen komen en gaan, net als mannen. Maar mijn vriendschap met de apen zal ik nooit op het spel zetten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden