Opinie

'Brug over het IJ speelde geen rol in Hongerwinter'

De pontonbrug die in 1945 het IJ overbrugde, heeft dit jaar een belangrijke rol in de herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog. 'Vertel er wel het juiste verhaal bij, schrijft promovenda Ingrid de Zwarte

Beeld Scheepvaartmuseum

'Nog eenmaal over de brug van de Hongerwinter,' kopten Het Parool (op de website), AT5 en de Volkskrant naar aanleiding van het initiatief van het Amsterdamse 4 en 5 mei comité om tijdens de zeventigste herdenking van de Tweede Wereldoorlog een pontonbrug over het IJ te bouwen, zoals die er aan het einde van de bezetting had gelegen.

Een prachtig initiatief, maar helaas bracht de brug enkele hardnekkige historische misvattingen met zich mee. Zo zou de oeververbinding zijn aangelegd om hongerige stedelingen de mogelijkheid te geven voedsel te halen op het platteland in Noord-Holland. Media suggereren zelfs dat de pontonbrug voor veel Amsterdammers de laatste levenslijn naar het noorden was tijdens de Hongerwinter: 'Velen overleefden op deze tocht de heftige kou niet.'

Echter, pas op 1 april 1945 was de pontonbrug, die de De Ruyterkade met de Buiksloterweg verbond, gereed voor publiek. Van een strenge winter was toen geen sprake meer. Ook voor de massale hongertochten naar het Noord-Hollandse platteland kwam deze brug te laat. In de vorstperiode hadden de Duitse en Nederlandse autoriteiten hongertochten nog oogluikend toegestaan, maar toen de waterwegen weer open waren, moest alle voedsel zo snel mogelijk weer via het reguliere distributiesysteem worden verdeeld.

Op 1 maart sloten de bezettingsautoriteiten dan ook de bruggen over de IJssellinie - van essentieel belang tijdens de hongertochten naar de noordoostelijke provincies - voor personenverkeer. De Duitsers namen steeds grotere hoeveelheden voedsel in beslag. Amsterdammers maakten ook toen nog wel clandestiene tochten naar het platteland, maar als één locatie berucht was om Duitse controleposten, dan was het wel het Tolhuis bij de IJponten.

De brug was dan ook met andere motieven gebouwd dan we nu teruglezen in de media. De overbruggingsplannen ontstonden in februari 1945. Door de brandstoftekorten voeren de ponten steeds minder vaak en moesten reizigers soms uren wachten tot ze over konden. Het gemeentebestuur, aangevoerd door de pro-Duitse burgemeester Voûte, en de Dienst Publieke Werken dachten niet zozeer aan de Amsterdammers die naar Noord wilden, maar vooral aan de 'Over-IJ'ers', van wie velen elke dag de binnenstad in moesten voor werk.

Het idee was niet nieuw; er lag al een ponten-pontonbrug bij de Hemweg naar Zaandam. Die diende als voorbeeld. De brug bestond uit een keten van vijf IJponten aan de zuidoever en één IJpont aan de noordoever. Het tussenstuk moest beweegbaar zijn en kwam te bestaan uit drie grote heibakken, die door middel van lieren met handkracht konden worden geopend om scheepvaartverkeer door te laten.

Geschiedverdraaiingen
De brug bleef dienst doen tot 14 augustus 1945, toen de ponten weer volgens dienstregeling gingen varen. De bevrijding is nu zeventig jaar geleden en de meeste Amsterdammers hebben de oorlog niet meer meegemaakt. Door deze afstand is het voor herdenkingsinitiatieven en media, bedoeld of onbedoeld, steeds eenvoudiger om de herinnering aan de oorlog opnieuw vorm te geven.

Enkele weken geleden wist vrijwel niemand van het bestaan van deze oorlogsbrug af; inmiddels weten duizenden Amsterdammers van 'de brug uit de Hongerwinter' en als we niet uitkijken, herdenken we deze over vijf jaar als 'de laatste levenslijn van Amsterdammers tijdens de Duitse bezetting'. Voor dergelijke geschiedverdraaiingen moeten we waken. De tijdelijke pontonbrug over het IJ belooft op 5 mei een mooi symbool te worden voor de oorlogsontberingen die Amsterdam heeft moeten doorstaan, en daar hoeven geen mythes aan te worden toegevoegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden