Update

Bos kritisch over commissarissen bij banken

Oud-minister Wouter Bos (Financiën) is bijzonder kritisch over het optreden van raden van commissarissen van Nederlandse banken in aanloop naar en tijdens de kredietcrisis die in september 2008 uitbrak. Hij vroeg de parlementaire enquêtecommissie vandaag goed naar de rol van commissarissen te kijken.

Oud-minister van Financien Wouter Bos verschijnt vandaag voor de parlementaire enquetecommissie. © ANP

Zij zijn 'als eerste verantwoordelijk om er voor te zorgen dat de bank er geen puinhoop van maakt', zei Bos. Commissarissen hielden 'onvoldoende toezicht' op de risico's die Nederlandse banken als ING namen bij buitenlandse avonturen.

'In de verhoren hier wordt de discussie enorm toegespitst op de rol van De Nederlandsche Bank als toezichthouder. Maar in het Nederlands systeem is de eerst verantwoordelijke de raad van commissarissen van een bank', zei Bos.

Hij zei dat hij tevreden was met het opstappen van toenmalig ING-topman Michel Tilmant toen de Staat ING in februari 2009 voor een tweede keer moest redden. Bos had er niet letterlijk om gevraagd, maar had wel 'zichtbare veranderingen bij de top van ING' geëist. Bos zei dat Tilmants opvolger Jan Hommen het uitstekend gedaan heeft.

Europese noodfonds
Het Europese noodfonds waarmee de schuldencrisis moet worden bestreden, had groter moeten zijn. Bij voldoende omvang had Europa speculatie tegen Italië op financiële markten kunnen voorkomen. Dat zei oud-minister Wouter Bos van Financiën vandaag tegen de parlementaire enquêtecommissie-De Wit.

'Als het steeds net te klein is, gaat de onzekerheid maar door', stelde Bos, die in 2008 zelf Nederlandse garantiefondsen oprichtte om banken te helpen. 'Ik hoefde toen niet met 16 andere landen te overleggen', relativeerde hij wel.

Geen twijfel
Een minister van Financiën moet in tijden van crisis met grote stelligheid en overtuiging zijn eigen maatregelen uitleggen en verdedigen, ook al is hij zelf niet 100 procent zeker van het succes, vertelt Bos.

'Je hebt in crisistijd niets aan een minister van Financiën die openlijk twijfelt aan de effectiviteit van zijn maatregelen', zei Bos. Hij zei tijdens de kredietcrisis in 2008 bij invoering van een garantieregeling voor leningen tussen banken dat hij er 'bijna zeker' van was dat die regeling niet nodig zou zijn.

'Verantwoord en noodzakelijk'
Met die opmerking nam Bos een 'verantwoord en noodzakelijk risico', zei hij vanmiddag. Hij nam dat risico ook 'zeer bewust', zei hij. Een minister van Financiën moet de onrust en de paniek tijdens een crisis zoveel mogelijk dempen, vindt hij nog steeds.

De garantieregeling had een plafond van 200 miljard euro en in potentie dus grote risico's voor de schatkist. Oplossingen in de kredietcrisis moesten volgens Bos liever later dan eerder worden genomen en bij voorkeur zo 'massief' mogelijk, dus zo veel mogelijk problemen in één klap ondervangen.

DNB
Oud-directeur van De Nederlandsche Bank (DNB) Henk Brouwer heeft in het najaar van 2008 nadrukkelijk laten weten niets te voelen voor een Europees reddingsplan voor banken, dat was bedacht door een topambtenaar van het ministerie van Financiën, aldus Bos

'Ik hoorde de heer Brouwer alleen maar briesen over de inhoud van het plan', stelde Bos. Dat gebeurde in de marge van een bijeenkomst in het 'eerste reddingsweekend' voor ABN Amro, in september 2008.

De maatregel bestond eruit dat Nederland een loket opende van 20 miljard euro waarbij banken konden aankloppen voor steun. In ruil voor de steun werd door de overheid zeggenschap geëist en een flink rendement op het geleende geld. ING, Aegon en SNS Reaal maakten van de regeling gebruik.

Complexe constructie
De constructie waarbij de overheid zeggenschap zou eisen, vond DNB complex, aldus Bos. Liever zag de centrale bank 'een figuur' waarbij bedacht werd aan 'garanties en verzekeringen'. Maar Bos wilde dat de steun 'niet pijnloos' zou zijn voor de betrokken banken. Ze zouden dan bevrijd zijn en door kunnen gaan alsof er niets was gebeurd. 'Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten', zei Bos.

Eerder al zei de bedenker van het steunplan, oud-topambtenaar Bernard ter Haar, dat DNB niet veel voelde voor het plan. Over de eisen die Bos aan de banken stelde, zei oud-DNB-president Nout Wellink vrijdag dat hij het zelf niet zo gedaan had.

Uiteindelijk werd voor bijna 14 miljard euro gebruikgemaakt van de regeling. Een groot deel van de leningen is inmiddels, met rente, terugbetaald.

LeasePlan
Wouter Bos 'baalde ervan' dat autoleasebedrijf LeasePlan als eerste een beroep deed op de garantieregeling die de overheid op 23 oktober 2008 voor bancaire leningen in het leven had geroepen. 'Ik had me niet gerealiseerd dat ze een bankvergunning hadden', zei Bos.

De faciliteit van 200 miljard euro was bedoeld om garanties af te geven voor leningen tussen banken. Na de val van Lehman Brothers waren banken uitermate beducht om elkaar nog geld te lenen. 'Het interbancaire geldverkeer droogde op', schetste Bos de situatie.

Het verzoek van LeasePlan kwam als een complete verrassing, omdat marktpartijen vooral rekening hielden met steunaanvragen van bekende financiële instellingen als ING. Bos: 'Als ik de aanvraag had kunnen tegenhouden, had ik het gedaan. Maar het kon niet.' Want de regeling was er voor elke financiële instelling met een bankvergunning.

'Volkomen onverwacht'
De kredietcrisis van 2008 en 2009 kwam ook voor toenmalig minister Bos van Financiën volkomen onverwacht. Volgens Bos waren er in de loop van 2007 wel problemen zichtbaar bij individuele banken vooral in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. 'Maar we dachten dat het daarbij zou blijven. Er waren nog geen aanwijzingen voor een systeemcrisis, waarbij het hele financiële stelsel in problemen komt.'

Keerpunt was de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers op 15 september 2008. Pas toen werd snel duidelijk dat er meer aan de hand was, aldus Bos. Toen de kredietcrisis eenmaal was uitgebroken is door het ministerie van Financiën meteen 'zeer adequaat opgetreden', gaf de toenmalige bewindsman aan.

'Balkenende liet veel aan mij over'
Oud-minister van Financiën Wouter Bos heeft zich door toenmalig premier Jan Peter Balkenende altijd gesteund gevoeld bij zijn optreden tijdens de kredietcrisis. 'Hij liet veel aan mij over, dat werkte goed', zei Bos tegen de parlementaire enquêtecommissie-De Wit.

Hij zei dat hij ook altijd geprobeerd heeft Balkenende er op cruciale momenten bij te betrekken. Dat ging altijd vooraf of direct achteraf in contacten met de premier of zijn topambtenaren. De samenwerking met Balkenende was 'zeer goed', zei Bos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden