Plus Voeding

Bij groeiend overgewicht is de stad een grote verleider

We leven in een tijd waarin we de hele dag op tal van locaties (te) grote hoeveelheden voedsel krijgen aangeboden. De stad is verworden tot één groot eetparadijs. Hoe kunnen we daaraan ontsnappen?

Bijna de helft van de Nederlanders is inmiddels te zwaar Beeld Rein Janssen

We denken dat ons eetgedrag wordt gestuurd door bewuste keuzes. We zijn er immers zelf bij als we iets in onze mond stoppen. Dit geldt ook als we de keuze maken voor iets ongezonds: een kaassoufflé van Amsterdam Centraal, een halve liter sap van de AH tijdens het winkelen of toch twee borrels te veel op vrijdagmiddag.

Bewust genieten! Moet kunnen. Maar als u eerlijk nadenkt: hoeveel 'moet kunnen'-momenten telt u verspreid over de dag of de week? Hoe uitzonderlijk is al dat 'genieten' nog?

Veel Amsterdammers willen gezonder eten, maar dit lijkt maar niet te lukken. Gedurende de dag zijn er honderden momenten waarbij onze voornemens 'eventjes' opzij kunnen worden gezet.

De uitzonderingsmomentjes lijken zo langzamerhand wel een patroon. Zijn we wel echt in controle over onze eetkeuzes?

Schadelijker dan roken
Bijna de helft van de Nederlanders is inmiddels te zwaar. De directe kosten van de Nederlandse gezondheidszorg als gevolg van overgewicht ­lopen op tot een half miljard euro per jaar.

De indirecte kosten, bijvoorbeeld door ziekteverzuim en productieverlies, worden geschat op 2 miljard euro. De Wereldgezondheidsorganisatie rapporteerde dat overgewicht sinds kort wereldwijd meer gezondheidsschade toebrengt dan roken.

Met onwil heeft het niet te maken. We willen ons gedrag heus wel beteren. De helft van de Nederlanders zou gezonder willen eten dan ze nu doet. Bijna een derde wijt het feit dat dit niet lukt aan een gebrek aan zelfbeheersing.

Het idee is: als je als volwassen mens niet in staat bent om eetverleidingen te weerstaan, ben je eigen­lijk maar een slappeling. Te dik zijn is volledig je eigen schuld.

Maar zo redeneren we op andere gebieden toch ook niet? Een gedachte-experiment: je geeft als basisschoolleraar de klas een toets. Als een van de leerlingen een onvoldoende heeft, kijk je samen met de leerling hoe hij zijn niveau kan opkrikken: een individuele aanpak dus. Maar wat als meer dan de helft van je leerlingen een onvoldoende heeft? Zou je dan nog steeds individueel ieder kind apart proberen te helpen? Of nadenken over structurele factoren achter dit falen?

Onze omgeving is de afgelopen decennia verworden tot een waar eetparadijs: Het station is omgetoverd tot een food court waar toevallig ook treinen vertrekken. Wie het theater of museum bezoekt, eet gezellig een taartje. De gemiddelde winkelstraat heeft minimaal twee fastfoodketens die het winkelende publiek voeren.

Eten is ook overal in beeld: de frisdrank­reclame in de bushalte, opdringkassa's op het station, de geur van versgebakken friet bij je buurtsnackbar en dagjesmensen op een bankje die hun tanden zetten in een broodje caprese. Nog nooit brachten we zoveel tijd door met het kijken naar kookprogramma's en was er zoveel eten voor handen.

850.000

Een miljoen Nederlanders hebben diabetes. 850.000 mensen hebben een hartinfarct, beroerte of hartfalen gehad.

80

Wie van het Centraal Station over het Damrak naar de Dam loopt, komt onderweg al meer dan 80 eetgelegenheden tegen.

200

Uit onderzoek blijkt dat mensen gemiddeld ongeveer 200 voedselkeuzes per dag maken.

Eten is overal om ons heen, maar de strijd tegen obesitas is nog bijna volledig gericht op het bijsturen van het gedrag van het individu. Er wordt wereldwijd veel geld geïnvesteerd in interventies die ons in staat moeten stellen om betere keuzes te maken; van voorlichting door de overheid tot persoonlijke dieetplannen.

Het haalt allemaal weinig uit: hoe meer we diëten, hoe meer we eten en hoe dikker we worden. Geen enkel land heeft de obesitasepidemie een halt kunnen toeroepen. Sterker: met de focus op verantwoordelijk handelen van het individu blijft de obesitasepidemie groeien.

Deze mythe van volledige persoonlijke verantwoordelijkheid komt een aantal partijen heel goed uit. Allereerst de voedingsindustrie (en -verkopers): want ook al pushen ze massaal ongezond eten, ze zijn er natuurlijk niet verantwoordelijk voor dat we het ook daadwerkelijk in onze mond stoppen.

Geen betutteling
Voor de overheid is het concept van de volledig rationele mens die autonoom door de wereld banjert ook comfortabel. Het biedt een vrijbrief voor beleidsmakers en politici om zich geen ongemakkelijke vragen te stellen over de zorgplicht van de overheid versus de belangen van de voedselindustrie.

Natuurlijk, de Nederlandse overheid wil best voorlichten en hier en daar een initiatief faciliteren, zolang er maar niet wordt ingegrepen in het aanbod en de marketing van voedsel. Dat zou betutteling zijn!

Er lijkt gelukkig iets te veranderen in onze gedachten over de vrije keuze. Steeds meer sociologisch en psychologisch onderzoek over ­public health laat zien dat niet wijzelf, maar ­onze omgeving vooral invloed heeft op onze eetkeuzes. Deze 'voedselomgeving' is het totale aanbod en marketing van eten om ons heen, en de manier waarop dit ons beïnvloedt.

Veel van onze eetkeuzes maken we minder bewust dan we denken en daarom zijn we een makkelijke prooi voor de verleidingen om ons heen. Zo blijkt dat we (zonder erover na te denken) in een fysieke supermarkt twee keer zoveel ongezonde producten in ons mandje stoppen dan tijdens het online boodschappen doen.

Onderzoeksproject

Het Parool werkt samen met Food Cabinet in Het Eetparadijs: een journalistiek onderzoeksproject naar de voedsel­omgeving in Amsterdam. Onze bevindingen publiceren we elke zaterdag in Het Parool en online. Kijk op www.foodcabinet.org voor achtergrondinterviews, foto-, video- en audiomateriaal. Op 28 maart vindt Het Eetparadijs Live plaats in Pakhuis de Zwijger (gratis toegang).

Het idee dat het betuttelend is om als overheid in de voedselomgeving in te grijpen, verliest ook behoorlijk aan overtuigingskracht als je bedenkt hoe veel moeite de voedingsindustrie doet om ons tot het kopen van haar ongezonde producten te verleiden.

Gedrag sturen? Bepaalde keuzes aantrekkelijk of juist onaantrekkelijk maken? Voedselproducenten en -verkopers doen niks anders! Voor elke euro die wordt uitgegeven aan de promotie van gezond eten, wordt 2000 euro uitgegeven aan de promotie van superprocessed foods.

In theorie heb je als consument dus een 'vrije' voedselkeuze. Maar deze keuze wordt wel onafgebroken door je omgeving in één bepaalde richting gestuurd: die van zoet, vet zout en veel. Over betutteling gesproken...

Vooruitgang bij kinderen
De gemeente Amsterdam erkent gelukkig steeds meer het belang van de voedsel­omgeving: er wordt in onze stad voorzichtig geëxperimenteerd met het veranderen van de voedsel­omgeving op scholen, bij het sporten
of in winkels. Dit blijkt een zaak van de lange adem, vechtend tegen veel economische en ­politieke weerstand. Toch haalt de gemeente met deze vernieuwende aanpak nu al bescheiden resultaten in het terugdringen van obesitas onder kinderen.

Samuel Levie is oprichter Food Cabinet, projectbureau voor een gezon­der en duurzamer voedselsysteem. Hij richtte worstenmakerij Brandt & Levie op en is culinair ­columnist van Het Parool Beeld -

Als we de obesitasepidemie werkelijk willen stoppen, dan moeten we nuchter kijken naar de oorzaken hiervan. De mens is de afgelopen dertig jaar niet veranderd. Toch zijn we de afgelopen dertig jaar in rap tempo ontzettend dik geworden. Als wij niet veranderd zijn, wat dan wel? Het antwoord ligt overal om ons heen.

De komende weken gaan we op onderzoek naar de voedselomgeving in Amsterdam. Wat is precies veranderd de laatste dertig jaar? We praten met wetenschappers, beleidsmakers en ondernemers, en brengen de Amsterdamse voedselomgeving in kaart bij scholen, winkelstraten en vervoersknooppunten. Hoe komt onze voedselomgeving tot stand? En wat kunnen of willen we daaraan veranderen?

We nodigen iedereen uit om met ons het grote openbare restaurant te verkennen dat Amsterdam heet. Het aanbod is gigantisch, de prijzen zijn laag en het is 24/7 geopend. Welkom in Het Eetparadijs - eet smakelijk!

Ongezond eten in de stad lijkt onontkoombaar. Het Parool en het Food Cabinet brengen het probleem en oplossingen de komende weken in kaart. Dit is het eerste deel van een vijfdelige serie.

Cas van Kleef studeerde politicologie. Hij werkt bij Food Cabinet in tal van projecten en wil mensen bij de strijd voor een betere (voedsel)wereld betrekken Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden