Bewonderenswaardige Jaap van Zweden

Jaap van Zweden wist in de finale de spanning tot de laatste seconde vast te houden. Foto ANP/Ed Oudenaarden Beeld
Jaap van Zweden wist in de finale de spanning tot de laatste seconde vast te houden. Foto ANP/Ed Oudenaarden

Aan Jaap van Zweden valt veel te bewonderen en dat is wel eens anders geweest, voegen we er zuur aan toe. Maar probeer een dirigent te noemen die harder werkt en die zich gretiger dan Van Zweden verdiept in zowel het grote romantische repertoire als in nieuwe muziek en het zal stil blijven.

Bij zijn eigen Radio Filharmonisch Orkest dirigeerde Van Zweden het afgelopen weekeinde in de ZaterdagMatinee een programma dat zijn wezen lijkt samen te vatten. Voor de pauze een gloednieuw opdrachtwerk van een talentvolle Nederlandse componist, Robin de Raaff, en na de pauze één van de mooiste, maar ook lastigste symfonieën van Gustav Mahler, de Negende.

De Raaff schreef een vioolconcert dat met veel gevoel en techniek werd uitgevoerd door de Britse virtuoze Tasmin Little, die in de ZaterdagMatinee al eerder had aangetoond dat ze voor geen kleintje vervaard is (ze speelde in 2006 Ligeti's monsterlijk veeleisende vioolconcert).

De Raaffs vioolconcert is op te vatten als een eerbetoon aan een overleden vriend, wat stellig de ingetogenheid en het melancholische karakter van het stuk verklaart. Ook de openingsmaten, waarin het belangrijkste thema wordt geïntroduceerd, zijn niet vrij van symboliek. Met een stapeling van kwinten zinspeelt De Raaff hier onmiskenbaar op het vioolconcert 'Dem Andenken eines Engels' van Alban Berg, die hierin zijn verdriet om het gestorven dochtertje van Gustav en Alma Mahler sublimeerde.

Na de kwintenopening volgt een lange en intrigerende passage voor soloviool, die fraaie, wringende dubbelgrepen speelt, slechts begeleid door ruisende bekkens. Opmerkelijk is ook de langdurige basloosheid van het stuk, waardoor de muziek zich minutenlang los van de aarde lijkt te bewegen. Pas na zestien minuten wordt de bassectie van het orkest voor het eerst werkelijk aangesproken, voor een moment van razen en tieren - in deze context waarschijnlijk te interpreteren als woede over iets onbegrijpelijks, onverteerbaars en onrechtvaardigs.

Toch blijft die eerste helft van De Raaffs vioolconcert iets moeizaams en ondoordringbaars houden. Dat verandert pas als saxofoons een klaaglijke tegenzang spelen bij de dubbelgrepen van de viool (een variant van het begin). Het orkest zorgt hier voor een doorschijnend licht, en aanzwellende en weer wegstervende harmonieën zorgen voor een ontroerende eb- en vloedbeweging. Dit is De Raaff op zijn sterkst. Constructie en expressie zijn hier volmaakt met elkaar in evenwicht. Dit is engelenmuziek; grote poëzie, waartegen de rest van het concert het helaas ruimschoots lijkt af te leggen. Maar misschien oordelen we te vroeg. Dergelijke complexe muziek vraagt om herhaalde beluistering.

Ook in Mahlers Negende symfonie is de dood nabij, wat van de dirigent rijpheid en wijsheid verlangt. Van Zweden is er nog niet, getuige zijn veel te levenslustige uitvoering van het stuk, waarin Mahler spierballen toont en een atletisch lijf dat hij in 1910, een jaar voor zijn dood, allang niet meer had.

Het eerste deel sloeg Van Zweden te metrisch en te hoekig, waardoor de muziek niet stroomde en de expressie te eenvormig werd. Het coda was wel erg mooi (totale stilte in de zaal). Het Scherzo neigde naar luid en ongenuanceerd en had een onrust die zich niet onmiddellijk vanuit de muziek liet verklaren. In het derde deel werd de op de loer liggende krankzinnigheid goed getroffen.

Het hoogtepunt was de finale. Er was een prachtige vioolsolo van de concertmeester en een zee van zingende strijkers. En in de altijd weer adembenemende en eindeloze slotmaten, waarin de muziek stokkend tot stilstand komt, wist Van Zweden de spanning tot de laatste seconde vast te houden. Helaas werden alle stiltes en bijna-stiltes door het publiek kapotgehoest. Kennelijk kon men de spanning niet aan. Wat indirect dan toch weer een compliment voor Jaap van Zweden is. (ERIK VOERMANS)

klassiek ZaterdagMatinee. Radio Filharmonisch orkest o.l.v. Jaap van Zweden. Solist: Tasmin Little (viool). Werken van De Raaff en Mahler. Gehoord: 6/12 Concertgebouw. Uitzending op Radio 4: 9/12 (20.00 uur).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden