Plus

Betondorp beschermd stadsgezicht? De buurt twijfelt

Betondorp moet beschermd stadsgezicht worden, vinden monumentenhoeders. Buurtbewoners zijn terughoudend: 'Het klinkt mooi, maar dan gaan ook de huren omhoog.'

De platte daken in Betondorp werden in de jaren twintig zeer innovatief gevonden. Beeld Maarten Boswijk

Over smaak valt niet te twisten, het is bekend. Zoals ook bekend is dat over een buurt als Betondorp heel verschillend wordt gedacht. Gerard Reve, die jong was in de Ploegstraat en zijn buurt als 'Cementwijk' centraal stelde in De Avonden, zag weinig romantiek.

Zijn uitspraak 'Laat alle hoop varen, gij die hier opgroeit' in een televisie-interview in 1963 bleef plakken aan wat officieel Tuindorp Watergraafsmeer heet, tussen de Nieuwe Ooster en de zuidelijke A10.

Reves citaat ging overigens nog even door: "Vrees, gevaar, eenzaamheid. De huizen evenzovele grotten en holen, bewoond door onberekenbare demonen, dat is eigenlijk mijn jeugd."

De nóg beroemdere Johan Cruijff (Akkerstraat) was er liever buiten dan binnen in de groentezaak van zijn ouders ('Buitenspelen zou een vak moeten zijn op school').

Een heel andere toon slaan de monumentenhoeders aan van het Cuypersgenootschap, erfgoedvereniging Heemschut en het genootschap Amstelodamum. Zij verzoeken het college van burgemeester en wethouders met klem Tuindorp Watergraafsmeer, Betondorp, aan te wijzen als beschermd stadsgezicht. (Betondorp is bepaald niet van beton, overigens, meer dan de helft van de huizen is van baksteen, maar het bekt zo lekker.)

Het rijk heeft nagelaten Betondorp die bijzondere status te verlenen, terwijl Den Haag op 3 maart 2014 wél de tuindorpen in Noord als 'rijksbeschermd stadsgezicht' heeft aangewezen.

Karakteristieke elementen
Betondorp verdient meer, zeker nu de economie is aangetrokken en 'grootschalige en kleinschalige bouwactiviteiten' langzaam maar zeker steeds meer karakteristieke elementen in de buurt wegvagen ('vaak tot woede van omwonenden', vullen de monumentenredders aan in hun brief aan de Stopera).

Net zoals De Pijp, de Vondelparkbuurt, de Amsteloevers en de Admiralenbuurt in De Baarsjes is Tuindorp Watergraafsmeer 'zowel op stedelijk als landelijk niveau van groot nationaal cultuurhistorisch belang'.

De buurt die vanaf 1923 tot 1929 werd gebouwd om de nijpende woningnood te lenigen, is volgens de aanbevelingsbrief zo'n 'kwalitatief hoogwaardige arbeiderswijk'. "Niet alleen werd hier het sociaaldemocratische ideaal ingelost dat elke arbeider recht had op een eengezins­woning met tuin. Er was ook voorzien in scholen, een verenigingsgebouw en een bibliotheek om de arbeiders te onderrichten."

Baksteen was duur
De wijk werd gebouwd volgens het voor tuindorpen karakteristieke plan met pleinen, huisjes met tuintjes, veel groen en voorzieningen naast de deur op het centrale plein - de Brink in dit geval. Te midden van de sociaaldemocratisch en communistisch georiënteerde bewoners waren er aanvankelijk geen kroegen of kerken ('wel een synagoge').

De voornamelijk uit beton opgetrokken woningen die de wijk hun bijnaam gaven - uit nood geboren omdat bakstenen almaar duurder werden - waren niet per se een succes en de ene ingrijpende renovatie na de andere was bittere noodzaak.

Daardoor zijn al veel karakteristieke elementen verdwenen, maar er is nu nog meer dan genoeg over áls de gemeente snel bescherming biedt, stellen de pleitbezorgers. Ze noemen 'de horizontale en verticale accenten door het gebruik van (indertijd innovatieve) platte daken en kubistische vormen' die nog wél zichtbaar zijn.

Piet Kulderij (75 jaar Betondorper) en zijn Aukje (64 jaar in de wijk) weten het zo net nog niet. Ze vullen in hun Akkerstraat elkaars zinnen aan. "Beschermd stadsgezicht klinkt mooi, maar dan gaan de huren een stuk omhoog. Dat is rond de Brink ook al gebeurd, jaren geleden. We mogen al niets aan de gevels veranderen."

Beschermd stadsgezicht
De Kulderijs wonen met groot plezier in Betondorp, laat dat duidelijk zijn. "Dat dorpse gevoel, de vertrouwdheid van 'bij ons in 't dorp'. Je zit ook zo bij de ringweg, al gebruiken we die steeds minder, en met de tram ben je zo in het centrum."

Eugène Weusten en buurman Perino Savalli (30 jaar aan de Brink) zijn ook vooral erg te spreken over Betondorp zoals het nu is. Een fantastisch, klein dorpje, overal dichtbij.

Of dat betekent dat ze ook in een beschermd stadsgezicht willen wonen?
Weusten: "Ik zie hier niet snel iets veranderen, sowieso, op de noodzakelijke opknapbeurten na."

Hij staat met zijn scootmobiel aan het centrale plein de Brink, waar net een renovatie gaande is.

"De straten en pleinen worden opgeknapt, maar heel veel meer verandert er niet volgens mij. Hier komen wat kunstwerken waarvan we eerst dachten dat het speeltoestellen voor de kinderen waren, maar daar vallen we ons geen buil aan."

Wadi's
Savalli: "Die zijn rood, oranje en blauw. Oranje hebben we hier nog niet. Maar ja, is dat een probleem? Mijn huis ís al een monument en ik mag er niets aan aanpassen. De wijk mag best een klein beetje veranderen, want het leven gaat door. De identiteit moet blijven, maar de nieuwe generatie wil soms wat anders. We worden ouder en moeten ruimte geven."

Weusten: "Neem de 'wadi' in de Harkstraat (een met zand gevuld waterreservoir) die nodig is omdat we in de toekomst anders moeten omgaan met water en berging van het regenwater. Mensen waren beducht voor muggen en vonden dat het hier niet thuishoort, maar het is een prachtige plek geworden. Nu zijn er nog steeds mensen tegen een tweede wadi in de buurt, maar het kan ook veel goed doen. We moeten niet te bang zijn voor elke verandering."

Om de hoek in de Landbouwstraat brengt Michel Baard zijn vuilniszakken naar de container. Ziet hij Betondorp zitten als 'beschermd stadsgezicht'?

"Ik weet daar het fijne niet van. Op de grachten zie je dat er gewoon nieuwe huizen tussen die prachtige panden worden gezet waarvan ik denk: die architect moeten ze arresteren. Hier zie ik nog geen probleem. Ik zou het zonde vinden als er veel verandert. Maar ja, ik heb hierboven mijn balkon met mooie plantenbakken. Als dat ook niet meer mag vanwege dat beschermde stadsgezicht, zou dat zonde zijn."

Ook voorgedragen

Behalve Tuindorp Watergraafsmeer dragen het Cuypers­genootschap, erfgoedvereniging Heemschut en het genootschap Amstelodamum ook De Pijp, de Vondelparkbuurt, de Amstel­oevers en de Admiralenbuurt in De Baarsjes voor als beschermd stadsgezicht.

De monumentenbeschermers vinden het een gemiste kans dat het rijk alleen Plan Zuid van architect Berlage tot 'rijks­beschermd stadsgezicht' maakte, terwijl De Pijp, de bebouwing rond het Vondelpark en de Amsteloevers ('met hun statige hoge huizen') ook een betere controle verdienen.

De Admiralenbuurt, bovendien, 'is een hoofdbestanddeel van Plan West' en ook sterk beïnvloed door de Amsterdamse School met 'fraai uitgevoerde straten en pleinen met bijzondere hoeken en dakvormen'.

Wat niet beschermd wordt, kan ten prooi vallen aan bouwers met minder oog voor historie, is het idee, en het kan zeker in de economisch betere tijden waarin we zijn beland, te laat zijn voordat het stadsbestuur het beseft.

Overigens stellen de schrijvers de wijken 'niet te willen bevriezen', maar 'een betere vernieuwing (te willen) stimuleren'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden