Plus

Bart de Koning: 'Fraude is een victimless crime'

Schimmige onroerendgoed­transacties, creatief boekhouden: onderzoeksjournalist Bart de Koning (50) onthult ontluisterende feiten in zijn boek over fraude en corruptie in Nederland. 'We zijn minder netjes dan we denken.'

Bart de Koning: 'Fraude is een victimless crime. Je merkt het niet als je wordt getild door dat soort figuren' Beeld Cora Hendriks

De ambtswoning van de burgemeester van Amsterdam, Herengracht 502, werd in 1926 door een voorloper van ABN Amro geschonken aan de gemeente. Tegenover dit 'geschenk' stond echter een enorme gunst: namelijk toestemming om het kolossale bankgebouw aan de Vijzelgracht te bouwen, De Bazel, waar nu het Stadsarchief huist. Het was in strijd met de bouwvoorschriften uit die tijd: het was te groot en te hoog en er moesten 24 monumentale panden voor worden gesloopt.

Onze ambtswoning is dus een vroeg gevalletje bouwfraude. Er zijn tientallen voorbeelden van fraude en corruptie in Nederland. De Amsterdamse onderzoeksjournalist Bart de Koning schetst een ontluisterend beeld in zijn boek Vriendjespolitiek - fraude en corruptie in Nederland, dat deze week is verschenen.

Wat is er nou precies zo erg aan witteboordencriminaliteit? De meeste mensen vinden het erger als je een kruidenier berooft.
"Er is geen zichtbare schade, er ligt niemand bloedend op de grond. Maar witteboordencriminaliteit richt veel schade aan in de bovenwereld, uiteindelijk. De Amerikaanse bank Lehman Brothers heeft de kredietcrisis veroorzaakt: mensen zijn hun pensioen kwijtgeraakt, zorgpremies zijn omhooggegaan, belasting is gestegen. Het heeft ons wereldwijd miljarden gekost dat een stel overbetaalde bankiers heeft zitten te prutsen met constructies die we niet meer snappen. Dan kun je wel zeggen een bankoverval is erger, maar dat richt geen structurele schade aan."

Zijn wij dan kortzichtig?
"Niet alleen Nederlanders! In de hele westerse wereld wordt fraude minder snel bestraft. Het is niet concreet, er is vaak niet één schuldige. Fraudeurs zitten netjes in een pak. Ze zijn vaak een stuk slimmer dan gewone criminelen dus ze lullen ook makkelijker, ik denk dat ze daardoor ook moeilijker te vangen zijn. En hoe moet je meten wat corruptie kost?"

"Fraude is een victimless crime. Je merkt het niet als je getild wordt door dat soort figuren. Dat maakt het heel lastig bestrijden. Er is wel even opwinding, maar omdat het zo abstract is, is die daarna weer verdwenen."

We vergeten het ook heel snel.
"De politie baalt er enorm van dat een van de grootste coffeeshops van de wereld is gehuisvest in een oud politiebureau: de Bulldog op het Leidseplein. Ze worden door alle toeristen uitgelachen. Dat mocht nooit meer gebeuren. En vervolgens verkopen ze het beroemdste politiebureau van Nederland, dat in de Warmoesstraat, aan de huisbaas van crimineel Dino Soerel! De politie dacht dat de gemeente wel op zou letten en de gemeente dacht dat de politie wel op zou letten."

"En dan die fixatie op bijstandsfraudeurs! Er zijn mensen die 97 keer zijn geobserveerd door de sociale recherche. Waar haal je de tijd vandaan? Als ik met mensen van de Fiod, de fiscale opsporingsdienst, praat, zeggen ze: we hebben stapels dossiers waar we niet aan toekomen." Maar dat zijn allemaal dossiers waar je, als je gaat graven, wat vindt."

Hoe ziet een fraudeur eruit?
"Je hebt de echte criminele fraudeurs en de mensen die er later inrollen, die goed beginnen. Jos van Rey ging het Corrupt Democratisch Appèl aanpakken, zoals hij het CDA noemde. Die heeft dat gedrag later zelf overgenomen. En dan heb je nog de gelegenheidsfraudeur, de mensen die denken: het kan wel even. Ik vind Bert van der Roest, het ex-gemeenteraadslid voor de PvdA in Utrecht, daar een mooi voorbeeld van. Die zat klem, had geld nodig voor een toneelvoorstelling, en besloot dat te halen uit de kassa van de Daklozenkrant. Die dacht: dat leen ik even en stort ik wel weer terug. Dat is natuurlijk nooit meer gelukt."

Er zitten niet veel vrouwen in het boek. Eigenlijk alleen Nina Brink.
"Ja, dat is mij ook opgevallen. En strikt genomen pleegde zij geen fraude. Zij heeft haar eigen aandelen World Online verkocht vóór de beursgang, wat natuurlijk nooit een goed teken is, maar ze had het in de prospectus gezet. 'Transferred', stond er, 'verkocht'. Alleen heeft in Nederland niemand dat gezien."

Hoe verklaart u het kleine aandeel vrouwen?
"Vrouwen hebben minder ego, denk ik, vertonen minder haantjesgedrag. Misschien missen zij die drijfveer om zo nodig wat te bewijzen."

Wat is het omslagpunt? Wanneer beginnen mensen met frauderen?
"Het is vaak een veeg teken als mannen aan de tweede vrouw gaan, of een jongere vriendin krijgen. Hubert Möllenkamp met zijn Maserati. De vraag is: wanneer ontspoor je? Als je te lang niet wordt tegengesproken? Een crisismanager die Vestia en Rochdale heeft gered, dus de twee grootste puinhopen van de woningcorporaties heeft opgeruimd, zei eens: je moet die kerels gewoon een motor geven op hun vijftigste. Kunnen ze zich op een andere manier laten gelden. Dat is een stuk goedkoper dan wat zij met die corporaties doen."

Er zijn inmiddels 25 VVD'ers met een strafblad, tegenover 6 PvdA'ers over dezelfde periode en 5 CDA'ers.
"Het gaat heel hard: nummer 26 en 27 komen er al aan. Je hebt ook nog de pornohacker, het gemeenteraadslid in Almere dat, je verzint het niet, computers van vrouwen gehackt bleek te hebben. En ex-voorzitter Henry Keizer heeft nu een serieus probleem, met de Fiod op zijn dak."

Hoe kan het dat VVD'ers zo vaak frauderen?
"Ze hebben gelegenheid. Ze zitten vaak in het vastgoed - en daarmee rommelen is vrij makkelijk. Bij een grote deal pak je zo vijf procent mee. En: het valt mij op dat de top van de VVD er heel nonchalant mee omgaat. Henry Keizer is tot in den treure verdedigd. Een 'integere man' noemden ze hem."

Terwijl ze zijn cv niet eens hadden.
"En dat bij een partij die iedereen in een database wil hebben om fraude te bestrijden! Als ik vrijwilliger wil worden bij Vluchtelingenwerk moet ik een Verklaring Omtrent het Gedrag hebben, maar je kunt kennelijk voorzitter van de VVD worden zonder dat iemand je cv heeft bestudeerd."

"Henry Keizer heeft een heel bedrijf gekocht voor 30.000 euro - dat zeker 30 miljoen waard was. Er zaten 19de-eeuwse kantoorvilla's in Den Haag bij die voor nul euro op de balans stonden. Dat kan niet waar zijn. Onderzoeksjournalisten van Follow the Money legden dat bloot. En dan heeft Annemarie Jorritsma het over 'een oppervlakkig onderzoekje van een paar journalisten'. Ze zijn er een half jaar mee bezig geweest! Er kwamen ook rare verhalen: ze hebben alleen in de jaarrekening gekeken en niet in de boeken. Ik denk dan: of je lult uit je nek, of je deugt niet - want als het jaarverslag een ander beeld zou bieden dan de boeken, is dat fraude."

Wat is de rol van Mark Rutte?
"Hij heeft er geen gevoel voor: hij is niet begaan met materiële zaken, met zijn oude Saab, zijn flatje in Benoordenhout, op de fiets naar zijn werk. Hij gaat elk jaar op vakantie naar hetzelfde gare hotel in Oostenrijk met een wagenwiel aan het plafond. Hij kan zich niet voorstellen dat mensen zich zouden willen verrijken."

Wat was nou de meest ondermijnende fraude?
"Ik denk toch de Lockheedaffaire van prins Bernhard. Die heeft de monarchie doen wankelen. En de bouwfraude, die kartels - vooral omdat er eigenlijk niks mee gebeurd is. Ze hebben een paar honderd miljoen boete afgetikt, maar dat staat niet in verhouding met de schade die ze hebben aangericht, jarenlang. Vestia, met Erik Staal, is ook heel heftig geweest. Die affaire dreigde het hele systeem omver te trekken. Dat had ons miljarden kunnen kosten."

Is Nederland een belastingparadijs?
"Er is hier fiscaal en juridisch zo veel mogelijk, dat trekt fout volk aan. De giftige leningen van de Lehman Brothers zaten in Nederland, Enron zat in Nederland, Parmalat, een groot Italiaans faillissement, zat in Nederland. Vimpelcom, een corrupt Russisch telecombedrijf: hoezo zit dat hier? En als ze dan een boete krijgen opgelegd van Europa, gaat dat geld niet naar de slachtoffers - in dit geval in Oezbekistan - die jaren te veel betaalden voor hun telefoon, maar naar de Nederlandse staatskas. Dus eerst faciliteer je de fraude van die lui, en daarna pak je ook nog de boete."

Past het afschaffen van de dividendbelasting in dit plaatje?
"Zeker in de mentaliteit: hoe makkelijk het voor de grote jongens is om dit even te regelen."

Wat is de belangrijkste les die we uit dit boek kunnen trekken?
"We zijn minder netjes dan we denken. Openlijke corruptie is er bijna niet, maar de schimmige constructies, de vriendjespolitiek, wel. Daar moeten we meer op letten. Het is een opvallend contrast tussen hoe de gewone man te grazen wordt genomen en er bij de grote jongens wordt weggekeken."

Bart de Koning: Vriendjespolitiek - Fraude en corruptie in Nederland, Amsterdam University Press, €21,99

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden