PlusAchtergrond

Bacteriën kunnen ons ziek maken óf gezond houden

Biljoenen bacteriën in en op ons lichaam houden ons gezond. Om de ziekmakende bacteriën geen kans te geven, is het belangrijk de darmbacteriën gezond te houden, bijvoorbeeld met gefermenteerd en vezelrijk voedsel, zeggen Jaap Seidell en Jutka Halberstadt.

Het microbioom ontwikkelt zich sterk in de eerste drie jaren van het leven, vooral door een gevarieerde en gezonde voeding, waarna het doorgaans relatief stabiel blijft gedurende de rest van het leven.Beeld Getty Images

Ons lijf zit vol gezonde en soms ongezonde bacteriën: het menselijk microbioom

Toen Antoni van Leeuwenhoek in 1674 voor het eerste ‘kleine diertjes’ zag door zijn zelfgeknutselde microscoop werd hij uitgelachen. Levende wezens die je niet met het blote oog kon zien waren vast gefantaseerd. Maar ze bestonden al miljarden jaren. Ze zijn het oudste leven op onze planeet.

Veel nut had de observatie niet voor de mens, want pas ruim 200 jaar later werd bewezen dat bacteriën, zoals ze inmiddels werden genoemd, ziekteverwekkers waren. Rond diezelfde tijd vond de Oostenrijkse kinderarts Theodor Escherich bepaalde bacteriën in de ontlasting van kinderen die diarree hadden. Die werden later naar hem vernoemd: Escherichia coli (of E. coli). Deze bacterie komt van nature voor in de darmen van mensen, waar hij een nuttige rol vervult: hij beschermt ons tegen schadelijke bacteriën. Sommige typen E. coli kunnen voorkomen op rauw vlees, rauwe groenten en rauwe melkproducten; ze kunnen misselijkheid, braken en diarree veroorzaken.

Gedurende de 20ste eeuw werden in alle lichaamsholten en oppervlakten nieuwe bacteriën ontdekt. Alle circa duizend soorten die optellen tot 75 tot 200 biljoen ‘kleine diertjes’ noemen we tegenwoordig het menselijk microbioom. Dat vervult tal van onontbeerlijke functies. Eigenlijk is het menselijk lichaam dan ook een supraorganisme: een collectie van menselijke en microbiële cellen. Die bacteriën hebben deels zo’n grote variatie in soorten door vele miljoenen verschillende genen (de mens zelf heeft maar 20.000 tot 25.000 genen).

Wat we eten beïnvloedt ons microbioom en daarmee onze gezondheid

De relatie tussen voeding en onze gezondheid verloopt voor een groot deel via de bacteriën die in het maag-darmkanaal huizen. Dat geldt voor de ziekteverwekkers als de al genoemde E. coli en bacteriën zoals salmonella, clostridium botulinum en stafylokokken die voor de mens giftige stoffen produceren. Deze ziekmakende bacteriën krijgen we onbedoeld en ongemerkt binnen, vaak via voedsel. Hygiëne bij de voedselverwerking (zoals handen wassen en een aparte snijplank voor vlees) en verhitting helpen de kans op voedselvergiftiging door deze ziekteverwekkers te beperken.

Op zich onschadelijke bacteriën in de mondholte maken van suikers zuren waardoor het gebit kan worden aangetast. Vooral frequent snoep eten – zoals toffees die blijven plakken aan de tanden – werkt schade aan de tanden in de hand.

Ons microbioom heeft groot effect op onze fysieke en psychische gezondheid

Bacteriën doen meer dan mensen ziek maken. Onderzoekers als Louis Pasteur ontdekten in de 19de eeuw dat bacteriën verantwoordelijk zijn voor de vergisting van druiven, witte kool en melk. Daarbij worden suikers afgebroken, terwijl alcohol of melkzuur wordt geproduceerd. Dit leidt tot voedingsmiddelen zoals wijn, zuurkool en yoghurt.

Dat vergisten doen bacteriën in het maag-darmkanaal ook. In de dunne en dikke darm zijn bacteriën dol op suikers en voor ons on­verteerbare vezels. Daarbij ontstaan suikers en alcohol maar ook ‘korte vetzuren’. Die lijken op de vetzuren die in margarine, olijfolie en reuzel zitten, maar het zijn veel kleinere moleculen.

Die ‘korteketenvetzuren’ zijn wonderlijke moleculen. Ze worden in de darm geproduceerd en passeren makkelijk de darmwand. Zo komen ze in de bloedbaan en worden ze naar alle uithoeken van het lichaam getransporteerd. Ze bereiken ook het brein.

Boterzuur is een van die stoffen die in het brein allerlei processen beïnvloedt en mogelijk de achteruitgang van hersenfuncties als we ouder worden kan vertragen. Maar die korteketenvetzuren zijn ook belangrijk bij het gezond houden van de darmwand en bloedvaten en spelen ook een rol bij het immuunsysteem en bij laaggradige ontsteking.

Sommige darmbacteriën produceren ook signaalstoffen (neurotransmitters) in het brein die ons gedrag, onze eetlust en stemming kunnen beïnvloeden. Zo ontdekten Belgische onderzoekers dat in de darm van mensen met depressie nu juist deze bacteriesoorten ontbraken.

De balans van ons microbioom is kwetsbaar

De darmbacteriën zijn dus heel belangrijk. Maar voor een goed gebalanceerde samenstelling ervan, hebben wij een voedingspatroon nodig waarop ze goed gedijen. Vezelrijk of gefermenteerd voedsel kan daar een belangrijke bijdrage aan leveren. Doordat wij vezelarm en vaak ook eenzijdig eten kan die balans in de darm verstoord raken.

Niet alleen wat we eten is van invloed op onze darmbacteriën, ook antibiotica en medicijnen als maagzuurremmers kunnen de balans in de darm verstoren. Kinderen die vroeg in het leven veel en vaak antibiotica krijgen, kunnen daardoor later gezondheidsproblemen krijgen die veroorzaakt worden door die onbalans in de darm. Sommige onderzoekers denken dat het veelvuldig voorschrijven van antibiotica een factor is bij het vaker voorkomen van aandoeningen als obesitas en astma.

Daarnaast krijgen we ook bacteriën binnen die we overdragen van mens op mens of van dier op mens. De sterk verbeterde hygiëne de afgelopen honderd jaar heeft geleid tot minder blootstelling aan bacteriën die kwaad kunnen, zoals de bacteriën die cholera en tuberculose veroorzaken. Tegelijkertijd komen we daardoor minder in aanraking met bacteriën die juist goed voor ons zijn.

Bij kleine kinderen is het microbioom belangrijk voor een gezonde start in het leven

Baby’s komen met een vrijwel steriele darm ter wereld en krijgen bij de geboorte bacteriën van de moeder mee als start. De rest van de bacteriën krijgen ze via voedsel en als ze hun handjes in hun mond stoppen die op tal van plaatsen met bacteriën in aanraking kunnen komen.

Het microbioom ontwikkelt zich sterk in de eerste drie jaren van het leven, vooral door een gevarieerde en gezonde voeding, waarna het doorgaans relatief stabiel blijft gedurende de rest van het leven. Kinderartsen zijn tegenwoordig voorzichtig met het onnodig voorschrijven van antibiotica omdat die zo’n ongunstige invloed hebben op het microbioom.

De hoop op revolutionaire middeltjes blijft vooralsnog hoop

Welke bacteriën nu precies goed voor ons zijn is nog lang niet goed opgehelderd. Experimenten met poeptransplantatie van gezonde naar zieke mensen hebben soms, maar lang niet altijd, gunstige resultaten. Fabrikanten maken daarnaast allerlei drankjes en pillen waarin bacteriën zitten (probiotica genoemd).

De European Food Safety Authority heeft nog geen gezondheidsclaims van probiotica goedgekeurd. Of je door het slikken van bepaalde bacteriën veilig kunt afvallen is bijvoorbeeld nog niet bekend. Of ze helpen bij het bestrijden van depressie, kanker, hart- en vaatziekten of diabetes weten we evenmin zeker.

Het is een spannend onderzoeksterrein dat in de toekomst wellicht revolutionaire verbeteringen kan opleveren bij het voorkomen of behandelen van ziekten. Voorlopig zouden wij liever naar de groenteboer rennen dan naar de drogist voor een bacteriedrankje. Van vezelrijk en gefermenteerd voedsel weten we al veel langer zeker dat het goed is voor onze gezondheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden