‘De kleinste details zien wij eerder dan iemand zonder autisme.’

PlusAchtergrond

Autisten met arendsogen helpen de recherche: ‘Wij zien de kleinste details’

‘De kleinste details zien wij eerder dan iemand zonder autisme.’Beeld Fieke Ruitinga

Moord, brandstichting, drugshandel en witwassen: bij ernstige delicten roept de Amsterdamse recherche de hulp in van camerabeeldspecialisten met autisme. ‘Ze vragen: wil jij eens kijken of jou iets opvalt?’

Autisme gaat soms gepaard met arendsogen. Als Sven (24) en Pepijn (30) voor de Amsterdamse recherche uren achtereen beelden van bewakingscamera’s terugkijken, is er niet veel wat ze ontgaat. Dat een auto zojuist even stopte bij het huis waarvan de politie beelden had opgevraagd voor een opsporingsonderzoek. Dat de auto toch al wat vreemd in de rondte reed. Dus liet Pepijn het kenteken maar eens natrekken. Wat bleek? Het was een auto van de politie die surveilleerde in de straat, met toch eigenlijk de bedoeling onopgemerkt te blijven.

“Soms blijkt het kenteken van een buurtbewoner te zijn. Prima, dan hoeven we daar geen aandacht meer aan te besteden. Maar het kan ook een persoon zijn die weer ergens anders in een onderzoek voorkomt. Dan kun je weer een nieuw linkje leggen.”

Sinds anderhalf jaar beschikt de Amsterdamse politie over vier ‘camerabeeldspecialisten’. Vanuit een overzichtelijk kamertje in het politiebureau op Westpoort hebben zij er een dagtaak aan om dit soort videobeelden terug te kijken. Aan hun opgeruimde bureaus met elk twee beeldschermen en verder helemaal niets vertellen ze met smaak over hun specialisme. Pepijn: “Ik heb weleens gehad dat ik tegen een rechercheur zei: ‘Kijk, hij draagt schoenen en een rugtas van Nike.’ En dat ik terugkreeg: ‘Hoe zie je dat?’”

Het doet Sven denken aan een test die hij vroeger heeft gedaan. Hij moest navertellen wat hij zag op een foto met daarop een rode auto, een fietser en een voetganger met kind. “Iemand met autisme ziet dan ook dat het remlicht van de auto kapot is. En dat het kind met losse veters loopt.”

“De kleinste details zien wij eerder dan iemand zonder autisme. Jou valt net wat meer op dan een ander, daarin zit de meerwaarde,” legt hij uit. “En mensen met autisme kunnen vaak langer de focus vasthouden.” Ook werkt de scoringsdrang van de recherche aanstekelijk, haast Pepijn zich te zeggen. “Dat triggert bij mij de wil en de drive: ik moet wel vinden wat ze ­zoeken…”

Ze werken 24 uur per week, zes uur per vier dagen. Hun kamertje is prikkelarm ingericht. De lichten zijn gedimd en ze zitten expres niet in een kantoortuin tussen de politiemensen, waar het best rumoerig kan zijn. Het ruitje naast de kamerdeur is afgeplakt tot aan de grond. Steeds wanneer ze vanuit een ooghoek benen zagen bewegen door de gang, werden ze uit hun concentratie gehaald.

Alle wanden zijn kaal, al is dat ook vanwege het bezoek en de noodzaak prudent om te gaan met politie-informatie. Het Parool mag niet meekijken met beelden en ze bijten liever hun tong af dan dat ze concreet ingaan op een zaak die mede dankzij hun scherpzinnigheid tot een goed einde is gebracht. De camerabeeldspecialisten worden ingezet bij moorden, witwassen, branden, drugshandel – ofwel: ernstige delicten. Om die reden vindt de politie het niet wenselijk dat ze met hun achternamen in de krant komen.

null Beeld Fieke Ruitinga
Beeld Fieke Ruitinga

Bijvangst

Wie zich een voorstelling wil maken van de beelden die aan hun ogen voorbijtrekken, kan denken aan tv-programma’s als Opsporing verzocht en Hunted. Trouwe ­kijkers kunnen erover meepraten dat het soms behelpen is door de schimmige, grofkorrelige beelden, maar duidelijk is wel dat op veel plekken permanent camera’s draaien. Door die overvloed aan camera’s zijn de beelden vaak als een hooiberg waarin ergens een speld verstopt ligt. “Soms zeggen ze: kijk op dat en dat moment,” zegt Pepijn. “Maar de opdracht kan ook zijn: er is hier iets gebeurd en we hebben een maand aan camerabeelden in beslag genomen. Kun jij eens kijken of er een voorverkenning is geweest, of dat je iets anders opvalt?” Leuk is anders, zou je denken. Maar niet voor Sven. “Dat maakt de uitdaging alleen maar groter.”

Het is als de legpuzzel die veel mensen nu thuis maken tijdens de coronacrisis. Van het een komt vaak het ander, volgens Pepijn. Van de ene, onscherpe camera waar iemand voorbijgelopen is kunnen ze op zoek naar een volgende die misschien wél scherpe beelden heeft gemaakt. De politie merkt op dat ze nog weleens wat meer vinden dan waar ze eigenlijk naar op zoek zijn, als bijvangst. Bij het bestuderen van de beelden van een huis viel Sven en Pepijn ook een ‘patroon van herenbezoek’ op. Toen heeft de politie de hulpverlening daarover een seintje gegeven.

Allebei hebben ze hun eigen specialisme ontwikkeld. Sven kan zich als geen ander lange tijd concentreren op kleine afwijkingen in het gedrag van personen. Pepijn weet dan weer alles van auto’s.

“Aan de hand van beelden kan ik zo zeggen: dat is het merk, het bouwjaar, het type. Van vroeger weet ik al zo’n beetje welk kenteken stamt uit welk jaar. Als het kenteken een stuk nieuwer is dan de auto kan het een geïmporteerde auto zijn, maar ook een gestolen kenteken.”

“Soms zien we hetzelfde voertuig binnen één dag nog zes keer door het beeld rijden. Rechercheurs kijken vaak maar een deel van de beelden en kunnen dan die link niet leggen,” zegt Pepijn. Zo is het idee ook ontstaan om een team van camerabeeldspecialisten met autisme op te zetten. Een rechercheur van de politie in Den Haag hielp als vrijwilliger bij een groepsvakantie voor autistische jongeren. Toen ze dacht aan de honderden uren aan beeldmateriaal die de recherche nog moest terugkijken, was dat het begin van een succesvolle proef. In Den Haag hebben ze al een jaar of drie zo’n team dat inmiddels is uitgebreid naar zes personen.

De camerabeeldspecialisten worden begeleid door AutiTalent. Via dit detacheringsbureau werken zo’n 120 mensen met autisme. Dit kan aantrekkelijk zijn voor opdrachtgevers, omdat medewerkers met autisme vaak meetellen voor de ‘banenafspraak’, de overeenkomst van de overheid met het bedrijfsleven om in 2026 100.000 arbeidsgehandicapten aan het werk te krijgen. Via een loonkostensubsidie kunnen de gemeente of uitkeringsinstantie UWV een deel van hun salaris ­overnemen.

Oog voor detail

Circa 200.000 Nederlanders, iets meer dan 1 procent van de bevolking, hebben een aan autisme gerelateerde aandoening. Minder dan de helft heeft betaald werk en daarvan gaat dan ook nog eens een flink deel niet met plezier naar het werk. De verschillen onderling zijn groot, maar over het algemeen hebben ze moeite met het onderscheiden van hoofd- en bijzaken. De sociale omgangsvormen op de werkvloer kunnen eveneens een struikelblok zijn, net als de vele prikkels die ze te verwerken krijgen op een doorsneekantoor.

Via AutiTalent werken medewerkers met autisme ‘in ondersteunende bedrijfsprocessen’, zoals directeur Marjolein ­Vermeer het noemt. “De administratie, de financiële of de juridische afdeling, de inkoop.” Terwijl het bij de banenafspraak bepaald niet alleen gaat om lager geschoold werk. “Wij hebben ook mensen die via ons werken in hbo-functies.” Maar veel mensen met autisme werken op een lager niveau dan waarvoor ze zijn opgeleid. “Ze merkten dat ze werden overvraagd en zijn bij werk op mbo-niveau ­uitgekomen – wat rustiger, met minder verantwoordelijkheden, minder deadlinestress.”

“Vaak hebben ze oog voor detail en ze werken volgens gestructureerde stappen, precies volgens de instructies,” zegt Vermeer. “Daarbij zijn ze heel goed in repetitief werk, waar iemand anders al snel klaar mee is.” Tegelijk benadrukt ze dat de verschillen onderling groot zijn. “Ieder persoon met autisme is weer anders. Er zijn er ook die chaotisch zijn of helemaal niet houden van repetitief werk.” Via ­AutiTalent krijgen ze specifieke begeleiding. “We gaan vaak langs. Er hoeft maar iets te veranderen in de werkruimte of er is een nieuwe leidinggevende, en er is begeleiding nodig.”

Net als de recherche zijn er meer bedrijfstakken die heel bewust medewerkers met autisme hebben aangenomen. “Zo is er een bedrijf dat software heeft ontwikkeld om asbestdaken te detecteren op luchtfoto’s. Via ons hebben ze iemand aan het werk om de foutmeldingen te controleren. Een ander bedrijf maakt animatiefilmpjes voor medische bijsluiters. Die moeten in elkaar worden gezet, een heel precies gebeuren.” Met hun aangeboren eigenschappen hebben ze bij dit werk een streepje voor, waardoor je autisme zelfs als een talent kunt beschouwen. Voor de meeste medewerkers van AutiTalent, en ook voor de camerabeeldspecialisten, is een loonkostensubsidie daarom niet nodig.

'Iemand met autisme ziet dan ook dat het remlicht van de auto kapot is. En dat het kind met losse veters loopt.' Beeld Fieke Ruitinga
'Iemand met autisme ziet dan ook dat het remlicht van de auto kapot is. En dat het kind met losse veters loopt.'Beeld Fieke Ruitinga

Contact vermijden

Sven liep als logistiek medewerker bij een elektronicawinkel keihard tegen zijn grenzen aan. Hij weet al sinds zijn negende dat hij autisme heeft en ook zijn leidinggevende op de winkelvloer was op de hoogte. “Maar die wist dan weer niks van autisme. Er werd totaal geen rekening mee gehouden. Die wil bestaat hier wel,” zegt Sven. “Je loopt soms vast. Hier is het niet heel erg als je een keer een mindere dag hebt. Er is ruimte om dat aan te geven. Bij mijn vorige werkgever moest je gewoon presteren en anders kreeg je het wel te horen. Hier zeggen ze dan: kunnen wij iets voor je doen?”

“In het begin wist ik klanten steeds te vermijden,” kijkt hij terug op zijn tijd bij de winkel. “Het sociale ligt me niet echt, zeker niet in een groep. Dan sla ik snel dicht. Vooral in het contact met klanten voelde ik veel druk en dan deed ik mijn werk niet altijd even netjes zoals het me was aangeleerd. Het ligt me gewoon niet.” Zijn werkgever hield daar in het begin ook wel rekening mee, maar na vierenhalf jaar was de koek op.

“Ze dachten: daar kun je wel overheen groeien. Dat klopt ergens wel: je leert ermee omgaan. Maar eroverheen groeien is niet mogelijk. Als daar niet met begrip op wordt gereageerd, gaat het een keer fout. Die stress neem je ook mee naar huis, dus ik was heel blij dat dit werk op mijn pad kwam.”

‘Het is dankbaar werk. Als we horen dat een bepaalde zaak waaraan wij meewerkten is afgerond met celstraf, is het hier gewoon feest.’ Beeld Fieke Ruitinga
‘Het is dankbaar werk. Als we horen dat een bepaalde zaak waaraan wij meewerkten is afgerond met celstraf, is het hier gewoon feest.’Beeld Fieke Ruitinga

Onbegrepen

Ook Pepijn had voorheen een logistieke functie; hij moest bij zijn werkgever zorgen dat alle verzendingen op tijd de deur uitgingen. “Ik liep tegen een grens aan en moest meer doen dan ik kon. Het begon met 50 pakketten, maar het werden er 75 en daarna 100. Die bezorger komt gewoon…”

Dat was niet vol te houden. “Ik weet niet of het aan mijn autisme lag of aan het werk, maar ik kreeg het gevoel alsof ik een heel zware kar elke dag een stukje verder moest trekken. En elke dag haalde ik het weer net niet. Ik voelde me niet begrepen. Mijn motivatie werd ook minder, was eigenlijk gewoon weg. Hier wordt er rekening gehouden met autisme. Als je even wat meer rust voor jezelf wil: niemand houdt je tegen,” zegt hij. “Hier werk ik met mijn autisme en is het echt een pre.”

Wat hen op de ene werkvloer remt, is in een andere setting een groot plusplunt. Het is dubbel, zegt Vermeer. “Het talent komt voort uit kenmerken van autisme die tegelijk ook een beperking zijn. Het gaat erom dat we die gedragskenmerken zo inzetten dat het een talent wordt. Oog voor detail kan voor politiewerk een kwaliteit zijn, maar voor ander werk is het een beperking omdat het overzicht ontbreekt.”

Bij de politie gaan de camerabeeldspecialisten inmiddels helemaal op in het onderzoekswerk. “We zijn er volledig bij betrokken,” zegt Sven. “Als gewone ­burgers, maar we voelen ons lid van het onderzoeksteam.” Pepijn: “Het is dankbaar werk. Als we horen dat een bepaalde zaak waaraan wij meewerkten is afgerond met celstraf, is het hier gewoon feest. Bij het onderzoeksteam, maar ook bij ons. Dan heb je toch een stukje van die puzzel gelegd.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden