Plus

Artsen onder druk: 'De mores zijn hier: je gaat altijd door'

We worden ouder, zijn hoger opgeleid en welvarender dan ooit. Maar al die voorspoed komt met een prijs: stress. Met koks ervaren artsen de hoogste werkdruk. Zorgelijk, want een gestreste arts is een slechtere arts.

Huisarts Antoinette de Jong: 'Een kind dat doodgaat, sterft nooit zonder mijn tranen' Beeld Marc Driessen

Het schokkende telefoontje kwam toen huisarts Antoinette de Jong (53) tijdens een spreekuur tegenover een patiënt zat. Aan de lijn had ze een collega met een overdracht. De Jong: "Een patiënt van mij - een jongetje met kanker - zou het niet meer redden. Het werd gebracht als een zakelijke mededeling: het kind is terminaal, wordt ontslagen uit het ziekenhuis en gaat naar huis - tot ziens. Het overviel me. Niet alleen de boodschap zelf, maar ook de kilte waarmee die werd medegedeeld."

Het is alweer jaren geleden, maar de herinnering grijpt De Jong nog steeds aan. "Ik zie me nog zitten. Er was juist hoop en verbetering voor dat jongetje. Dat je als arts een boodschap zo afstandelijk kunt brengen, zonder stil te staan bij de impact daarvan, dat vind ik nog steeds heel pijnlijk. Toen ik ophing, moest ik huilen. Een kind dat doodgaat, sterft nooit zonder mijn tranen."

Excellentie
Een goede arts zonder gevoel van empathie bestaat niet. Je kunt medisch nog zo goed onderlegd zijn, als je niet met de patiënt meevoelt, dan schiet je tekort. Ondertussen is de werkdruk erg hoog en wordt van artsen en specialisten zo veel verwacht dat emotionele afstomping op de loer ligt. Of zoals De Jong zegt: "Als je de empathie voor jezelf niet meer kunt opbrengen, omdat je bent overspoeld door alle regeltjes en do's en don'ts, dan gaat ook de empathie voor de patiënt verloren."

Ook Kiki Lombarts, hoogleraar professional performance aan het AMC, vindt dat zorgelijk. In haar oratie noemde ze drie kwaliteiten die een arts moet hebben: een dokter moet streven naar excellentie, hij moet kritisch zijn op zichzelf én hij moet medemenselijk zijn. "Vooral het noemen van dat laatste punt vond ik best spannend."

Daarbij bracht zij iets nieuws in: het belang van een blije dokter. Artsen die vitaal zijn - lees: bevlogen, energiek en senang in hun werk - leveren betere zorg. "Uit onderzoek weten we dat niet-vitale dokters meer medische fouten maken. We weten dat zij minder empathisch zijn richting patiënten en collega's."

"Patiënten op hun beurt zijn ontevredener over deze artsen en volgen bovendien hun medische adviezen niet zo goed op. Artsen die niet vitaal zijn krijgen vaker een klacht of een claim aan hun broek. Dat levert stress op, waardoor ze in een negatieve spiraal kunnen komen."

Emotioneel uitgeput
De dokter, kortom, moet zorgen dat hij 'fit is voor de job'. Dat is een professionele plicht. Ook in dat licht zijn de cijfers over de werkdruk van artsen zorgwekkend. Zo voelt veertig procent van de medewerkers op de spoedeisende hulp zich emotioneel uitgeput, bleek gisteren uit onderzoek van de Universiteit Leiden. Al eerder toonden cijfers van TNO en CBS aan dat liefst 18 procent van de artsen last heeft van burn-outklachten, tegenover 14,6 procent gemiddeld voor alle beroepsgroepen.

25%

Uit een enquête, uit 2014, onder bijna 3000 geneeskundestudenten bleek dat een kwart kampte met ernstige vermoeidheidsklachten.

Wat niet helpt, is dat de mores van artsen en specialisten zijn: niet zeuren, niet piepen en ga door tot op je tandvlees, zegt De Jong, die zelf drie jaar geleden een burn-out kreeg. "Het is bijna een cult. Ik noem het zelf de geneeskundemachine. Je maakt lange dagen en wordt overspoeld met eisen en wetten waaraan je moet voldoen. Ondertussen raak je jezelf steeds verder kwijt. Als je arts wilt worden, dan lever je iets van jezelf in voor een hoger doel: mensen helpen."

Spagaat
Bas de Cock (44), kno-arts in ziekenhuis Amstelland in Amstelveen, herkent het keurslijf dat De Jong schetst. "Het systeem van regeltjes, protocollen, eisen, richtlijnen en een stroom aan opgelegde administratie maakt dat de dokter steeds meer van zijn autonomie verliest. Daarbij gaat hij in de controle-, beheers-, competitie- en overlevingsstand. "Het is de arts in spagaat, hij wil eigenlijk patiënten helpen. Dat wringt."

Zelf worstelde hij ook. De Cock kreeg pre-burn-outverschijnselen. "Na het werk lag ik 's avonds thuis vermoeid op de bank. Mijn schouder ging vast zitten en ik kreeg hoofdpijn. Het was nog geen emotionele uitputting, maar het was wel zorgelijk. Mijn buurman keek naar mij en zei: ik zie iemand die, als hij zo doorgaat, over tien jaar een oude man is." Daar schrok De Cock dusdanig van dat hij met yoga en persoonlijke ontwikkeling aan de slag ging.

Dat was niet het enige. Samen met zijn vrouw Melanie Denissen (43) benut hij nu zijn kennis en ervaring binnen het vitaliteitsprogramma Care from the heart in Portugal. De naam zegt alles: zorg vanuit het hart. Dat doen ze in samenwerking met een team van coaches, een psycholoog en een yoga- en ademtrainer, binnen de organisatie Yôkoso, die nascholingen organiseert. De eerste reis zat met twintig artsen en medisch specialisten meteen vol - er volgen er meer.

Heilig koffiemomentje
Het lijkt erop, zegt Lombarts, dat er een verschuiving plaatsvindt binnen de cultuur. "We komen nu in een sfeer dat het gesprek hierover niet meer soft is, dat het niet zweverig wordt gevonden of iets voor zwakkelingen."

50%

Van de 3000 studenten ervoer bijna de helft de werkdruk als zwaar tot zeer zwaar. De cijfers komen van het KNMG-studentenplatform.

Gynaecoloog Katinka Overmars: 'Ik loop weer met vleugels door het ziekenhuis' Beeld Marc Driessen

Ook op de werkvloer verandert er wat. Bij De Jong, die een huisartsenpraktijk en apotheek in Lexmond heeft, is er elke dag een 'heilig koffiemomentje' met de collega's. Ze streeft naar een ruime bezetting en geeft de medewerkers mee dat ze de tijd moeten nemen om patiënten aandacht te geven. "Tegen de apotheekmedewerkers zeg ik altijd: je verkoopt het medicijn, maar je bént ook een medicijn. Als je vriendelijk bent tegen de patiënten, dan help je ze om beter te worden."

De gynaecologen in ziekenhuis Amstelland nemen ook de tijd voor elkaar, bijvoorbeeld als er een kindje dood is geboren, zegt gynaecoloog Katinka Overmars (44). "Dan praten we."

Overmars - die is behept met een flinke dosis energie, discipline en werkethos - stoomt sinds haar studie door vanuit een zekere vanzelfsprekendheid. "Je stapt in een trein, want je hebt een einddoel. Dan ben je veertig en heb je je eerste spannende jaren gehad: wat dan?"

Vleugels
Een patiënt, die haar met driftige passen door de gangen zag snellen, zei tegen Overmars: 'Yoga, dat moet jij gaan doen.' Het leek Overmars niks, maar omdat ze deze patiënt hoog had zitten, deed ze een poging. Yoga bleek voor haar een uitkomst om mentaal en fysiek sterk te blijven. Daarna volgden een coach en diverse workshops.

Overmars doet er nu taken bij die ze leuk vindt, zoals ontwikkelingswerk en een programma met vrouwen in de overgang. Werkdagen van twaalf uur zijn nog steeds heel gewoon. "Maar ik loop weer met vleugels door het ziekenhuis."

Ze ziet dat de jonge generatie worstelt met de werkbelasting. Dat blijkt ook uit de cijfers. Het KNMG-studentenplatform deed drie jaar geleden een enquête onder bijna drieduizend geneeskundestudenten. Een kwart had ernstige vermoeidheidsklachten en bijna de helft ervoer de werkdruk als zwaar tot zeer zwaar.

Vlieguren
Overmars leidt ook coassistenten op tot basisarts. "Ik probeer ze daarbij te helpen bij hun vorming als arts. Zij zien bij ons in de maatschap dat veel gezegd kan worden. Ze voelen dat ze erbij horen, er is weinig hiërarchie. Ik geef altijd mee: inspireer, motiveer en zorg goed voor elkaar en voor jezelf."

Dat betekent overigens niet dat ze bij Overmars minder hard hoeven te werken. "Eigenlijk vind ik dat mensen zich in hun opleidingstijd voor honderd procent moeten inzetten. Je doet pas ervaring op door vlieguren te maken. Dat geldt voor alle medisch specialisten. Als ik fors minder ga werken, dan kan ik niet meer én acute zorg doen én opereren."

Maar er moet altijd ruimte zijn om de dingen te doen die privé belangrijk zijn. "Als ik een paar dagen lekker kan skiën, kan ik er daarna weer vol tegenaan."

Onder druk

In de laatste dagen van 2017 besteedt Het Parool aandacht aan de prestatiemaatschappij en chronische stress. Vrijdag: hoe bezweren we stress op de werkvloer?

Lees ook de andere delen in deze serie:
Deel 1: Onze voorspoed komt met een prijs: stress
Deel 2: Rein (30) kreeg jong een burn-out: 'Ik kon beter, sneller, meer'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden