Plus PS

Architecten over bouw Pontsteigergebouw: 'We hebben het nooit opgegeven'

Het imposante, luxe Pontsteigergebouw in de Houthaven klimt uit de bouwput. Architecten Floor Arons en Arnoud Gelauff hadden er een flinke kluif aan. En dan nu ook nog die bijnaam Schijthuis. 'In Rotterdam bedenken ze betere.'

Arnoud Gelauff (l) en Floor Arons, architecten van Pontsteiger. Beeld Martin Dijkstra

Op de kop van een 200 meter lange steiger, waar ooit de pont van de Houthaven naar Noord ging, klommen de twee woontorens van Pontsteiger afgelopen jaar in razend tempo omhoog. Verdieping na verdieping, tot de 60 meter werd bereikt.

Vervolgens werd met een indrukwekkende precisie in juni een stalen brugconstructie tussen de torens gehesen, waarop nog acht verdiepingen zijn gebouwd.

Op 90 meter hoogte, op het dak van de vier penthouses van samen 1440 vierkante meter die horecaondernemer Won Yip kocht voor, naar verluidt, 16 miljoen, is de liftopbouw al gereed.

Tenminste, bijna gereed. De nog ontbrekende dakrand wordt vrijdag geplaatst. En dan, ruim tien jaar nadat architecten Arnoud Gelauff (54) en Floor Arons (49) het gebouw hebben ontworpen, bereikt Pontsteiger officieel zijn hoogste punt: 92,3 meter.

Brutaal
Niet dat het om de hoogte gaat. "Wij mochten hier tot 145 meter bouwen van de gemeente, maar wilden toch in de buurt van de bestaande hoogte rond het IJ blijven," zegt Gelauff.

"En architectuur is geen wedstrijd wie de langste heeft. Het gaat er om dat je op de juiste plek het juiste ding neerzet. En dan is dit al vrij brutaal voor deze kant van de stad."

Arons: "De vorm van Pontsteiger is misschien beeldbepalend, maar dat was niet ons startpunt. We hebben gekeken naar hoe mensen het liefste wonen in hoogbouw. Dat is of aan de voet of helemaal bovenin. Daar hebben we een vorm bij gevonden."

Gelauff: "Bij een normale torenflat heb je als je in het midden woont eigenlijk de boot gemist. Daar wil niemand wonen. Dat hebben we vermeden met deze vorm."

Arons: "En de in de twee torenpoten die we hebben, zitten misschien wel de mooiste woningen. Je kunt niet slecht wonen hier."

De komende maanden is het gebied in de Houthaven nog een bouwput, maar begin mei trekken de eerste bewoners al in de huurappartementen, die onder in de U-vormige onderbouw en de twee torens zitten. Dan wordt ook het nieuwe, openbare plein aan het IJ opengesteld.

Na de zomer moeten de luxe, ruime koopwoningen in het bruggedeelte worden opgeleverd (richtprijs: een miljoen voor honderd vierkante meter).

Ondanks dat is Pontsteiger nu al onderdeel van Amsterdam. Het robuuste gebouw duikt overal op - ook zonder het dakrandje op de liftopbouw. En elke keer heeft het een ander effect.

Vanaf de achterzijde van CS zie je alleen de zijkant, waardoor het een hoge, slanke woontoren lijkt te zijn. Kijk vanaf de De Clercqstraat over de Kostverlorenvaart en je ziet het grote gat in het midden, als een toegangspoort naar West. Stap op het Azartplein op het Oostveer en Pontsteiger lijkt rechts van de A'DAM Toren te staan, waarmee de bocht in het IJ opeens zichtbaar is.

Vanuit de bouwput is het een veel zachter gebouw, met tegels met groen en gouden glazuurtinten, houtwerk op de begane grond en zeven meter hoge kolommen die het gebouw doen zweven.

In tegenstelling tot het zicht vanaf de Buiksloterham in Noord, waarvandaan Pontsteiger misschien wel het imponerendst is. Arons: "Ja, daar staat hij dichtbij hè?"

Alsof het IJ er niet meer tussen ligt.
Gelauff: "Dat is wel wat we ooit hebben beloofd. Dat het gebouw het IJ smaller zou maken."

Sommige mensen vinden het ook wel prominent aanwezig.
Arons: "Als je zoiets als dit hier neerzet, kun je niet verwachten dat iedereen applaudisserend in de rij staat. Sommige mensen vinden het inderdaad te groot, of iets te grauw. Je moet een beetje een olifantenhuid hebben. En van nog veel meer mensen krijgen we complimenten."

Het gebouw Pontsteiger ¿ 66 koopwoningen en 252 huurwoningen ¿ in maquettevorm. Beeld Martin Dijkstra

Gelauff: "Op Oostenburgereiland hebben we net Wiener & Co opgeleverd. Daar staan gouden grachtenhuizen aan het water. Vonden we leuk, in een buurt waar 98 procent sociale woningbouw is. Zeggen ze nog: asociaal dat er geen sociale woningbouw bij zit. Mensen vinden altijd wel een aanleiding om te narren."

En de bijnaam die rondzingt, Schijthuis, die deert jullie dus ook niet?
Gelauff: "Ach ja. Laten we zeggen: leuke bijnaam voor op het schoolplein. Maar als je de acht bent gepasseerd, zou je echt een betere grap moeten kunnen bedenken."

Arons: "In Rotterdam zijn ze beter met bijnamen, vind ik."

Toen jullie dit gebouw tien jaar geleden presenteerden, zeiden mensen: dit hoort in Rotterdam thuis, niet in Amsterdam. Is dat nu anders?
Arons: "Dit gebouw past bij de discussie die nu speelt. De gemeente wil dat er heel veel woningen bijkomen. Dat kun je doen door de stad nog platter te maken en uit te breiden naar het achterland, maar dat wil niemand. Dus moeten we verdichten. En dat betekent ook de hoogte in."

Gelauff: "Het past nu wel beter dan tien jaar geleden omdat Amsterdam er sindsdien een aantal iconische gebouwen rondom het IJ heeft bijgekregen: het IJdok, Eye, de A'DAM Toren en dan nu ook Pontsteiger."

"Tien jaar geleden was het voor de meeste mensen onbekend dat Amsterdam zich veel meer om het IJ zou gaan vormen, maar dit zat er allemaal aan te komen. In stedenbouw en architectuur kijk je vaak veel verder vooruit."

Hoe ziet de stad er dan over tien jaar uit?
Gelauff: "De Noordelijk IJoevers zullen vanaf Zaandam tot aan de Schellingwouderbrug verkleuren. Dat gaat van industriegebied naar wonen en werken, met de nadruk op wonen. Daar gaat veel hoogbouw bij komen, zoals ook op de Sluisbuurt op Zeeburgereiland, want er moeten ongelooflijk veel Amsterdammers worden gehuisvest. En ook op de Zuidas wordt nog heel wat bijgebouwd."

Arons: "En vergeet de Ringspoorzone niet, rond de A10 in West. Die is nu al enorm aan het verdichten."

Gelauff: "En dan nog een decennium later gaan we Haven-Stad bouwen en zal de industrie in de huidige havens plaatsmaken. Mensen zeggen: dan zijn alle havens straks weg uit de stad. Maar dat is van alle tijden. Het Damrak was ooit een haven, Bickerseiland was ooit een haven, het Oostelijk Havengebied was ooit een haven. Zo gaat dat."

Arons: "Tien jaar geleden dachten we natuurlijk ook dat het zich zou ontwikkelen zoals we bedacht hadden. En in de tussentijd hebben we een periode meegemaakt waarin iedereen dit gebouw voor gek verklaarde. Niet meer van deze tijd. Zoiets gaan we nooit meer doen, werd geroepen. Het kan nogal verkeren."

De komst van Pontsteiger heeft lang geduurd. En lang is onzeker geweest of het visitekaartje van de woonwijk Houthaven, op de plek waar vrachtschepen ooit hun boomstammen losten, er zou komen.

Al in 2007 wonnen Arons en Gelauff de ontwerpwedstrijd en een collectief van drie woningcorporaties en een ontwikkelaar zou het project ontwikkelen. Jaren werd geschoven met de bouwplannen en startdatum, maar door de crisis kwam het project maar niet van de grond.

Hebben jullie ooit gedacht: Pontsteiger gaat er nooit meer komen?
Gelauff: "Nee, we hebben het nooit opgegeven. Wel werden we nerveus toen de gemeente in 2013 het ontwikkelingsrecht terugnam om het opnieuw in de markt te zetten, want daardoor zouden we ons project kunnen kwijtraken."

Want dan zou er een heel nieuw ontwerp komen?
Gelauff: "Nou, de vorm van het gebouw stond vast in het bestemmingsplan, maar het was onduidelijk wie dat zou aankleden."

Arons: "De gemeente mag geen architect voorschrijven. Gezegd werd: natuurlijk hopen we dat jullie het gaan doen, maar we kunnen niets garanderen."

Stel je voor dat een andere architect het had afgemaakt.
Gelauff: "Dat hebben we ons voorgesteld en bedacht: dat gaan we voorkomen. Toen hebben we iedereen gebeld die mee zou kunnen doen aan de tender en gezegd: wij zijn de oorspronkelijke architecten, dus gebruik ons alsjeblieft als je je gaat inschrijven. En we hebben gezegd: we hebben wel auteursrecht op het plan, dus als je heel erg gaat afwijken, kun je ons ook wel tegenover je vinden."

"Uiteindelijk won de ontwikkelcombinatie Dura Vermeer en M.J. de Nijs in 2004 de tender en die wilde graag met ons door. Bouwinvest nam 70 procent van de woningen af, waardoor er ook meteen een financiële basis was. En zo zijn we na een donkere periode weer in het licht gestapt."

Waren jullie het gebouw nooit zat? Waren er geen andere projecten waar jullie meer energie uithaalden?
Arons: "We hadden niet zo veel andere projecten lopen. Alles lag stil, dus het was een moeilijke periode. Maar het gebouw zijn we nooit zat geweest."

Wanneer hoorden jullie dat jullie door konden met Pontsteiger?
Arons: "In maart 2014, toen bekend werd dat de Dura De Nijs de tender had gewonnen."

Hoe gaat dat? Gewoon een belletje op dinsdagmiddag?
Arons: "Ja, zoiets."

En dan schreeuwend rondrennen om uiteindelijk met tranen in de ogen in elkaars armen te vallen?
Gelauff: "Nou, zo emotioneel was het allemaal niet. Het was een heel lange en eenzame tocht en nu waren we eindelijk aan de overkant van een moeilijke zee..."

Arons: "Dus het was meer van pfffff...eindelijk. Zo'n soort moment."

Gelauff: "Het was een project waarvan sommige mensen zeiden: het is een dood paard. Het wordt nooit meer gebouwd. Nu was er de gemeente die erin geloofde, ontwikkelaars die erin geloofden. Eindelijk konden we gewoon aan het werk gaan."

Hebben jullie veel concessies moeten doen aan het eerdere ontwerp?
Gelauff: "Nee. Ik vind het alleen jammer dat het hotel met restaurant niet doorgaat. Dat zou in het bruggedeelte komen. Daar zitten straks een paar dolgelukkige bewoners in met wie we vrienden moeten worden als we als architecten ons gebouw nog eens in willen. Met een restaurant was dat deel openbaar toegankelijk geweest."

Arnoud Gelauff (l) en Floor Arons in een modelwoning van gebouw Pontsteiger: 'We zijn het nooit zat geweest.' Beeld Martin Dijkstra

Waarom is dat niet doorgegaan?
Gelauff: "Er was een financiële redenering: woningen brengen meer op dan hotels. Of dat nog steeds zo is, weet ik niet. Maar dat maakt zo'n groot project ook heel spannend. Er kon van alles en dit gebouw kon alles huisvesten. Op een gegeven moment, toen het maar niet van de grond kwam, zijn er zelfs plannen geweest om hier 500 studentenwoningen in te zetten."

Als dit allemaal studentenwoningen waren geweest, waren jullie dan ook tevreden geweest?
Arons: "Mensen hadden dan toch vreemd opgekeken. Ik vind het wel leuk zo. Het gonst in de stad over de exclusiviteit van Pontsteiger. Sommige mensen kijken er met scheve ogen tegenaan, maar voor de stad is het goed dat de mix er is. En dat bij de Spaarndammerbuurt, de oude arbeiderswijk, wie had dat ooit gedacht?"

Maar de kritiek op dure, exclusieve woningen snappen jullie toch wel?
Arons: "Ja, maar die richt zich erop dat alles in een gebouw zit. Dat er verderop nog 1000 studentenwoningen worden gebouwd, vergeet je dan. En in Amsterdam bestaat nog steeds 51 procent uit sociale huur, dus waar hebben we het over?"

Gelauff: "Waar we echt een tekort aan hebben, zijn goede vrijesectorhuurwoningen. Iedereen focust bij Pontsteiger voortdurend op de 66 koopappartementen, maar er zitten ook 252 huurwoningen in."

Beginnend bij 1425 euro per maand.
Gelauff: "Het zijn geen goedkope huurwoningen, maar het is een categorie die er in Amsterdam nog vrijwel niet is. Als we willen dat de stad voor alle Amsterdammers is, moeten we ook voor deze mensen bouwen."

Zijn jullie niet bang dat Pontsteiger symbool zal staan voor het grote geld en de onbetaalbaarheid van de stad?
Arons: "Natuurlijk. Dat zijn we al. In een aflevering van Tegenlicht over de leefbaarheid van de stad werd dit gebouw de hele tijd als achtergrond gebruikt. Maar de discussie kun je alleen genuanceerd voeren. Naar mijn inzicht is er misschien wel te veel sociale huur en te weinig middeldure huur. Dat is waar de pijn zit."

Gelauff: "Ik zeg altijd: dat gebouw is gewoon onschuldig. We hebben een plek ontworpen waar veel mensen hoog kunnen wonen, veel mensen laag kunnen wonen. En welke mensen erin komen is niet aan ons, daar hebben wij als architecten geen invloed op."

Hebben jullie wel contact met de eigenaren van de koopappartementen?
Gelauff: "Van de kopers is zeker de helft langs geweest. Vaak met de vraag of ze de muren konden doorbreken als ze twee woningen naast elkaar kochten. Dat was nieuw voor ons."

"We zijn opgeleid in de volkshuisvesting. Dat je zo compact mogelijk goede woningen in elkaar sleutelt. Nu moesten we groot leren denken. Mensen wilden een masterbedroom van 100 vierkante meter met een inloopkast voor hem en een voor haar."

Arons: "En dat sommigen drie badkamers willen wisten we al, maar niet dat mensen ook twee keukens willen. Een professionele en de gewone, gezellig keuken."

Gelauff: "En dan bekijken we aan de andere kant van de stad hoe we fantastische studentenwoningen kunnen maken binnen achttien vierkante meter, waarbij elke plint die je zet in de weg zit."

Arons: "Achttien vierkante meter. Dat is de doucheruimte van een Pontsteiger­woning."

Zuiderkerkprijs

Vrijdag bereikt gebouw Pontsteiger zijn hoogste punt, woensdag horen Floor Arons en Arnoud Gelauff of ze met hun project Wiener & Co de Zuiderkerkprijs winnen, voor het beste woningbouwproject dat afgelopen jaar is gerealiseerd in Amsterdam.

Voor Oostenburgereiland, op het terrein van de voormalige machinefabriek Wiener & Co, ontwierpen Arons en Gelauff een nieuwbouwproject met 76 woningen. Andere genomineerden zijn de gebouwen Akropolis/De Generaal op Zeeburgereiland en de woontoren B'Mine achter de A'DAM Toren.

Arons en Gelauff durven hun kansen niet in te schatten. "Als de jury naar binnenstedelijke architectuur kijkt, winnen wij. Als de jury meer kijkt naar wat de sprong over IJ symboliseert of de opmaat naar hoogbouw, maken wij geen kans. Het hangt een beetje af van welk thema ze kiezen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden